De moeilijkheden van mondkapjes voor doven en slechthorenden

Door Auditieve Beperking, Doof, Slechthorend Geen Reacties

Voor veel doven en slechthorenden is het noodzakelijk om iemands mondbeeld (de vorm die de mond maakt tijdens het praten) en mimiek te zien, om te kunnen liplezen en interpreteren wat iemand zegt. Veel van hen worstelen tijdens de corona-periode met communiceren, aangezien de mondkapjesplicht ervoor zorgt dat de mond van mensen niet zichtbaar is. Hun gehoorbeperking is niet zichtbaar, wat het probleem nog ingewikkelder maakt. Het resultaat is moeizame communicatie en onbegrip. In deze blog leg ik graag uit hoe doven en slechthorenden dit ervaren en wat mogelijke oplossingen zijn.

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

Sinds 1 december 2020 is het dragen van een mondkapje in onder andere winkels, musea en theaters verplicht. Voor de horende mens zijn de consequenties hiervan te overzien. Maar stel je eens voor dat je als een doof persoon bij de supermarkt afrekent en de caissière (die een mondkapje draagt) stelt je een vraag die je niet kunt verstaan. Of je staat in de rij van de supermarkt en iemand met een mondkapje vraagt of hij erlangs mag. Mag je dan als doof persoon vragen of zij hun mondkapje voor jou willen afdoen, zodat je kunt liplezen?

Meisje in supermarkt met een mondkapje op

Uitzonderingen van mondkapjesplicht

Op de website van de Rijksoverheid worden uitzonderingen gemaakt voor mensen met een auditieve beperking of een andere medische achtergrond. Minister Hugo de Jonge zegt hierover: “Bij het opleggen van de mondkapjesplicht komt er een uitzondering voor degenen die om medische redenen geen mondkapje kunnen dragen. Maar ook mensen die spreken met of iemand assisteren die vanwege een auditieve beperking moet kunnen liplezen, of vanwege een verstandelijke of communicatieve beperking afhankelijk is van non-verbale visuele signalen, zouden eigenlijk daarvan uitgezonderd moeten zijn.”

Voor de mondkapjesplicht bestaat er dus een uitzondering voor mensen die afhankelijk zijn van non-verbale communicatie, zoals liplezen. Dat betekent dat je je mondkapje mag afdoen, zodat een dove of slechthorende persoon kan liplezen. Mocht een politieagent of een BOA ernaar vragen, dan kan je jouw beperking aantonen door middel van een hulpmiddel (zoals een hoortoestel of cochleair implantaat).

Creatieve alternatieven

zwart mondkapje met daarop de tekst: Ik hoor je niet

Verschillende stichtingen zoeken naar creatieve oplossingen voor dit probleem en adviseren bijvoorbeeld om op je mondkapje een logo dat duidt op doofheid of slechthorendheid te naaien. Mensen zien dan meteen dat je doof of slechthorend bent. Vaak zorgt dit ervoor dat er sneller positief en begripvol gereageerd wordt in supermarkten of andere winkels.

Er zijn ook mensen die een mondkapje hebben gecreëerd met een transparant venster, zodat het mondbeeld zichtbaar blijft voor het liplezen. Het is echt niet duidelijk of deze mondkapjes even betrouwbaar zijn als een normaal mondkapje.

hand met daarop een mondkapje met een transparant venster

Spatschermen

Ook bestaan er spatschermen. Spatschermen worden vooral gebruikt als extra veiligheid, bovenop een mondkapje, ze mogen eigenlijk niet als mondkapje gebruikt worden. In Gelderhorst, een verzorgingstehuis voor dove ouderen in Ede, mogen de verzorgenden hun mondkapje afdoen en enkel een spatscherm dragen als ze communiceren met de bewoners. Natuurlijk wel op 1,5 meter. Deze regel werd ingesteld omdat in de praktijk bleek dat de communicatie heel belangrijk is met de dove bewoners en verzorgenden daarom vaak hun mondkapje afdeden om begrepen te worden. Het spatscherm is dan een beter alternatief.

Ervaringen van dove en slechthorende mensen

In een Facebookgroep delen een aantal doven en slechthorenden hun ervaringen met de mondkapjesplicht en hoe het hen beperkt in de communicatie:

“Winkelen is geen feest meer met hoortoestellen. Regelmatig moet ik vragen of iemand even zijn mondkapje af wil zetten omdat ik het niet versta. Sinds ongeveer twee jaar draag ik hoortoestellen en heb ik geen zwaar gehoorverlies. Maar soms gaat het echt niet met spatscherm en mondkapje, waar ik van de spraak iets probeer te maken. Niemand bij de overheid en in winkels heeft hieraan gedacht.”

“Ik kom meestal bij dezelfde supermarkt en daar weten ze dat ik ze niet versta. Ik zeg bij de kassa altijd: ik wil pinnen, spaar geen zegeltjes en wil graag de kassabon. Klaar en geen discussie.”

“Helaas voel ik me geïsoleerd. Ondanks dat ik vriendelijk vraag of iemand het mondkapje even omlaag wil doen omdat dat ik doof ben, willen velen dat niet en sommigen doen zo gemeen en asociaal tegen mij met mondkapje op en ik word ook uitgelachen. Dan besef ik dat de komende maanden erg moeilijk worden. Het is zo vermoeiend dat je elke keer moet vragen of medewerkers hun mondkapje omlaag willen doen.”

Veel doven en slechthorenden hebben het erg moeilijk met de gevolgen van de mondkapjesplicht. Ze voelen zich bij in verschillende situaties niet op hun gemak en soms zelfs geïsoleerd.

vrouw op markt met mondkapje

Mijn eigen ervaring

Bij de supermarkt is het inderdaad lastig om met een medewerker of caissière te communiceren als ze hun mondkapje op hebben. In het begin van de corona-periode hadden sommige medewerkers bij de supermarkt transparante mondkapjes op, waardoor ik hun mondbeeld kon zien en ze makkelijker kon verstaan. Ook ben ik goed geholpen bij Pearle in mei, door een medewerker die speciaal voor mij als dove klant een spatscherm opdeed in plaats van een mondkapje. Het is fijn als winkelmedewerkers hun best doen om de dove en slechthorende klant hierin tegemoet te komen.

Helaas zijn sinds 1 december het plastic mondkapje en het spatscherm verboden. Daarom zeg ik tegenwoordig bij de supermarkt tijdens het afrekenen van mijn boodschappen direct dat ik geen spaarzegels wil, maar wel graag een bon. Dan is het meteen duidelijk voor de caissière.

Ik probeer me neer te leggen bij de corona-maatregelen en de mondkapjesplicht. Het is vervelend, maar ik kan er wel mee omgaan. Mocht het nodig zijn, dan kan ik altijd nog mijn mobiel gebruiken om te communiceren, door iets te typen. Ik ga nauwelijks met het OV en ik ga ook weinig naar de stad, dus in mijn geval is alleen de supermarkt soms ingewikkeld. Ik heb zelf niet echt het gevoel dat het mijn dagelijks leven belemmert. Tegelijkertijd heb ik begrip voor de doven en slechthorenden die dat anders ervaren.

Het positieve is dat het maar tijdelijke maatregelen zijn. Zolang wij ons houden aan de maatregelen en er gevaccineerd wordt, zullen wij het coronavirus uiteindelijk bestrijden en komt hopelijk het ‘normale leven’ terug. Een leven waarin mondkapjes in publieke ruimtes en het OV niet meer nodig zijn. Zodat je ook als auditief beperkte weer makkelijker kunt communiceren.

Tips om te communiceren met doven 

Wil je weten hoe je het beste kunt communiceren met de dove mens in deze tijden? Dovenschap, een belangenbehartiger voor doven en slechthorenden, maakte een flyer waarin ze een aantal praktische tips geven.

Hoe toegankelijk is de website van de gemeente Helmond

Door Auditieve Beperking, Doof, Slechthorend Geen Reacties

Toegankelijkheid is belangrijk voor iedereen. Volgens de het ‘VN-verdrag handicap’ heeft iedereen het recht om zelfstandig deel te nemen aan de samenleving. Dat houdt in dat iedereen – ongeacht of je een beperking hebt of niet – recht heeft op onderwijs, werk en zelfstandig wonen. Voor mensen met een beperking kan dit betekenen dat zij ondersteund moeten worden om die toegankelijkheid mogelijk te maken.

De groep Nederlanders met een beperking, die nu ongeveer 4 miljoen mensen groot is, wordt naar verwachting de komende jaren alleen maar groter.

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

Doven en slechthorenden worden vaker vergeten

Voor blinden en slechtzienden is het vaak vanzelfsprekend om op websites gesproken taal, vergrote letters, of braille te kunnen gebruiken. Voor doven en slechthorenden zijn echter andere aanpassingen nodig. Zij worden vaker vergeten in het toegankelijk maken van informatiekanalen.

handen bij een screenreader

Logischerwijs is het ook voor doven en slechthorenden belangrijk dat zij zoveel mogelijk zelfstandig kunnen meedraaien in de maatschappij. Daar hebben we soms echter wel wat hulp bij nodig.

Online lopen doven en slechthorenden tegen uitdagingen aan. Veel grotere bedrijven vermelden op hun website bijvoorbeeld enkel een telefoonnummer, geen e-mailadres of de mogelijkheid om te chatten. Hoe stel je dan als doof persoon een vraag over bijvoorbeeld je bestelling?

 

Onderzoek naar de website van Gemeente Helmond

Om meer te leren over digitale toegankelijkheid ben ik gaan kijken naar de website van de gemeente waar ik woon; Helmond. Uit het toegankelijkheidsrapport dat zij eerder lieten uitvoeren, bleek dat de website van de gemeente al bezig is met de wettelijke toegankelijkheidscriteria. Denk daarbij bijvoorbeeld aan taalniveau, kleurgebruik en het bedienen van de site via het toetsenbord.

Homepage

De hoofdpagina van de gemeente Helmond ziet er goed uit met een helder overzicht van de belangrijkste onderdelen, zoals Corona, dienstverlening, belastingen, melding doen, of een klacht indienen. Je kunt ook makkelijk onderscheid maken in wie je bent (inwoner, ondernemer, bestuur of stad) en welke informatie relevant is voor jou.

 

Screenshot van de homepagina van de gemeete helmond
Screenshot van de homepage van de website van de gemeente Helmond

Online aanvraag doen

Online aanvragen voor onder andere een rijbewijs, trouwen of het doorgeven van een verhuizing, zijn eenvoudig te vinden en te bedienen.

Video’s

Er zijn informatievideo’s beschikbaar met ondertiteling voor doven en slechthorenden. Je moet wel zelf weten hoe je die ondertiteling aanzet, hij is niet automatisch zichtbaar.

Bediening met toetsenbord

Het navigeren door de website met de tab-toets werkt goed. Er is extra aandacht besteed aan gebruikers die enkel werken met een toetsenbord.

Contact opnemen

Er is geen e-mail of chat aanwezig. Er kan alleen contact opgenomen worden via een contactformulier, sociale media of door te bellen. Dat is niet zo handig voor dove mensen.

Accessibility volgens Google

Google heeft een tool, Google Lighthouse, waarmee je onder andere de toegankelijkheid van een website kunt testen door de URL in te voeren. Lighthouse  geeft de website van de gemeente Helmond een score van 90% op het gebied van toegankelijkheid. Petje af dus!

 

Google Lighthouse over de website van de gemeente Helmond

Social media

De sociale media van de gemeente Helmond verdienen zeker een pluim, want ze bevatten relevante en goed gemaakte berichten. Als ze video’s plaatsen, zijn deze altijd voorzien van ondertiteling.

 

Mijn conclusie

Op basis van bovenstaande punten kan ik concluderen dat de website van de gemeente Helmond voor mijn wensen prima werkt. Het enige wat ik mis is een chat- of e-mail-mogelijkheid. Er is wel een lijst met contactgegevens, maar die is wat uitgebreid en ingewikkeld.

Taalgebruik

Het taalgebruik op de website kan mijns inziens te ingewikkeld zijn voor laaggeletterde doven. Dit kan eenvoudig verbeterd worden door video’s van toelichting te voorzien, liefst met een gebarentolk. Video’s met ondertiteling zijn prima voor hoger opgeleide doven en slechthorenden, maar voor mensen met moeite met de Nederlandse taal (gebarentaalvaardigen) is het lastiger.

Ik ben blij dat de gemeente Helmond aandacht besteedt aan de toegankelijkheid van hun website voor iedereen. Daarmee is ze een zeer goed voorbeeld voor andere gemeenten.

 

Arbeidsparticipatie van mensen met een zintuigelijke beperking

Door Auditieve Beperking, Visuele Beperking, Wetgeving Geen Reacties

Veel mensen met een beperking zitten zonder baan. Het aantal werklozen onder arbeidsbeperkten is ruim tweemaal zoveel als bij niet beperkten. Terwijl veel van hen graag zouden willen werken. Het geeft hen financiële zekerheid en zelfstandigheid, maar ook zingeving, plezier en sociale contacten.

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

De participatiewet

De invoering van de Participatiewet in 2015 moest de arbeidsparticipatie van mensen met een beperking verbeteren. De wet was bedoeld om mensen met een arbeidsbeperking te helpen om aan werk te komen en dat werk te behouden. In de wet staat dat er in de toekomst 125 duizend banen zouden moeten komen voor mensen met een beperking. De overheid riep deze wet in het leven om ervoor te zorgen dat deze groep minder afhankelijk is van uitkeringen.

Mijn persoonlijke ervaring met solliciteren

Ik heb zelf ook moeizame sollicitaties meegemaakt en veel afwijzingen ontvangen. Tijdens dit proces ontdekte ik dat het niet per se kwade wil is van werkgevers om geen doof persoon aan te nemen, maar eerder onwetendheid over doofheid en het in dienst nemen van een doof persoon. Dat inzicht bracht me ertoe om mijn website Klinktprima op te zetten, waarmee ik informatie en ervaringsverhalen deel over auditief beperkten en de arbeidsmarkt. Met als doel om de kennis over doofheid te vergroten en zo de koudwatervrees van werkgevers weg te nemen. De informatie en tips van mijn website heb ik in kunnen zetten tijdens mijn sollicitatie voor mijn laatste baan. Dat resulteerde in een parttime baan bij deze bereidwillige werkgever.

twee mannen aan het werk aan een bureau

Niet alle verhalen zijn positief

Een minder rooskleurig voorbeeld is dat van mijn dove vriendin, wiens sollicitatiepogingen enorm tegenvallen. Het lukt haar maar niet om op eigen kracht aan een baan te komen. Inmiddels zit zij al ruim zes jaar thuis. Door alle afwijzingen verliest ze het vertrouwen en de motivatie om een baan te vinden.

Evaluatie van de Participatiewet

Toen de participatiewet inging, had ik gehoopt dat de wet goed zou werken voor alle gehandicapten. Echter, ik had wel verwacht dat er een aantal problemen zouden optreden, omdat een dergelijke wet ingewikkeld is. Niet iedereen kent of begrijpt de regels van de wet goed genoeg om ernaar te kunnen handelen.

Een recente evaluatie van de Participatiewet laat helaas ook zien dat de doelen in het eerste jaar nauwelijks behaald zijn voor de mensen met een arbeidsbeperking. Ze hebben nog steeds weinig tot geen werk kunnen vinden of behouden.

Onderzoek naar de knelpunten van de wet

Maar waar gaat het dan mis? Onderzoeksbureau Nivel heeft in opdracht van het College van de rechten van de mens onderzocht waar de knelpunten van de wet zitten voor mensen met een zintuiglijke (auditieve of visuele) beperking. In oktober 2019 heb ik als auditief beperkte ervaringsdeskundige meegedaan met de focusgroep voor het onderzoek. Via een online vragenlijst heb ik mijn ervaringen gedeeld over solliciteren en werken als auditief beperkte. Het onderzoeksrapport met de titel ‘Het werkt anders’ is op 23 september door de voorzitter van het college overhandigd aan de bestuursvoorzitter van het UWV.

Knelpunten

Het onderzoek van Nivel heeft als doel om de knelpunten te vinden in de arbeidsparticipatie. Ze gebruikten hiervoor de inbreng van ervaringsdeskundigen zoals ik en daarnaast ook experts.

Het onderzoek identificeert de volgende acht knelpunten in de arbeidsparticipatie:

  • Onduidelijke wet- en regelgeving
  • Moeite met bemiddeling en vinden van informatie
  • Koudwatervrees bij werkgevers
  • Bespreekbaar maken van de beperking
  • Communicatie op het werk
  • Niet geheel passende functie
  • Niet-passende werkplek
  • Vermoeidheid

Er is weinig expertise bij het UWV, de gemeenten en bij de werkgevers. Mensen met een zintuiglijke beperking ervaren meer ongelijkheid en moeten zich meer bewijzen met talenten en soms zelfs met hun kennis van het arbeidsrecht. Er is ook sprake van het ontbreken van een centraal punt waar men informatie of kennis kan vinden over mensen met een visuele of auditieve beperking.

Werkgevers hebben vaker de neiging om sollicitanten met zintuiglijke beperking af te wijzen, vanwege koudwatervrees en onbekendheid met blind- of doofheid. Deze groep krijgt weinig kans om hun beperking bespreekbaar te kunnen maken. Dat is nodig om begrip te kweken en uitdagingen uit de weg te ruimen.

Op de werkvloer is er vaak sprake van miscommunicatie, waardoor samenwerkingen moeizaam kunnen verlopen. Ook worden werkplekken vaak niet passend gemaakt, wat kan leiden tot vermoeidheid. Hierdoor moet de groep vaker assertief zijn en zelf opkomen voor zijn rechten.

een kantoorruimte met een man aan het werk

Zes tips om arbeidsparticipatie te verbeteren

In het onderzoek worden een zestal tips gegeven die kunnen helpen om de knelpunten op te lossen:

  1. Wet- en regelgeving kan aantrekkelijk gemaakt worden voor werkgevers door bijvoorbeeld loondispensatie.
  2. Voor een goede informatievoorziening is er een centraal punt nodig voor beide groepen, zowel voor werkgevers als mensen met een zintuigelijk beperking. Ook kunnen er netwerkbijeenkomsten georganiseerd worden voor potentiële werkgevers. Zij kunnen hierbij ondergedompeld en geïnformeerd worden over blindheid en doofheid.
  3. Ook kunnen alternatieve sollicitatietrajecten helpen. Juist mensen met een beperking moeten de kans krijgen om zichzelf goed te presenteren. De focus bij moet niet alleen liggen bij de beperking, maar bij de talenten, ervaringen en mogelijkheden van sollicitanten met een beperking.
  4. Het onderwijs kan meer aandacht besteden aan de specifieke vaardigheden die nodig zijn voor het vinden en behouden van een baan, door bijvoorbeeld het aanmoedigen van stages en bijbanen.
  5. Het is ook belangrijk dat mensen met een zintuigelijke beperking kunnen blijven doorgroeien en niet blijven hangen op het minimumloon. Werknemers moeten een kans krijgen om door te groeien in hun functie of carrière.
  6. Er zijn een aantal praktische aanpassingen van werkplekken nodig, die mensen met een zintuigelijke beperking goed kunnen gebruiken. Denk bijvoorbeeld aan een rustige werkplek met goede akoestiek voor auditief beperkten of de juiste verlichting voor mensen met en visuele beperking. Ook zijn flexibele werktijden en werkroosters ideaal. Dit kan voorkomen dat zintuigelijk beperkten niet oververmoeid raken.

Conclusie vanuit mijn ervaring

De conclusie die ik hieruit kan trekken is dat er nog veel onderzocht moet worden in de praktijk en dat er een duidelijke aanpassing moet komen in de participatiewet. Een grote groep zintuiglijk beperkten wordt oneerlijk behandeld en hierdoor kan een deel van de groep geïsoleerd raken (of blijven), met psychosociale problemen als gevolg.

Vooral het UWV en de gemeentes moeten beter met elkaar communiceren. Mijn tip hierin is om  vooral te kijken naar het individu: de aanpassingen die nodig zijn hangen af van de persoon en de beperking.

Ook pleit ik voor een open houding en begrip van werkgevers voor het geven van arbeidskansen aan mensen met zintuigelijke beperking. Als ook voor het zorgen voor een betere samenwerking, door bijvoorbeeld een aangepaste werkplek en goede communicatie.

Daarom ben ik erg blij met het onderzoek van Nivel. Ik hoop van harte dat er hierdoor begrip ontstaat en dat de nodige acties zullen komen vanuit de overheid, het UWV, de gemeenten en de werkgevers. Iedereen met een beperking heeft recht op meedraaien in de arbeidsmarkt en het verbeteren van je eigen werksituatie. Wel denk ik dat mensen met een zintuigelijke beperking zelf vaker acties mogen ondernemen om de situatie te verbeteren. Bijvoorbeeld door het bespreekbaar en zichtbaarder maken van hun ervaringen, knelpunten en oplossingen.

Mensen met een beperking zijn niet alleen blind of doof

Door Apps & Websites, Auditieve Beperking, Cognitieve Beperking, Fysieke beperking, Taalberperking, Tips & Trics, Visuele Beperking Geen Reacties

Voor wie is digitale toegankelijkheid van belang?

Ondanks de toename in draagvlak is de waarde van digitale toegankelijkheid bij veel beleidsmakers, developers, marketeers en anderen nog steeds onduidelijk. Voor mensen zonder beperking is het moeilijk om te zich in te leven in de hindernissen die ontoegankelijke websites en apps daadwerkelijk met zich meebrengen. Onbekend maakt onbemind, zullen we maar zeggen. 

De groep Nederlanders met een beperking – die nu ongeveer 4 miljoen mensen groot is – wordt naar verwachting de komende jaren alleen maar groter. Wie zijn deze 4 miljoen Nederlanders? En, nog belangrijker, tegen welke drempels lopen zij aan?

Welke beperkingen zijn er eigenlijk?

De noemer ‘beperkingen’ is een parapluterm waaronder tientallen verschillende beperkingen vallen. Sommige van deze beperkingen zijn duidelijker zichtbaar (lichamelijke beperkingen), andere zijn minder zichtbaar (mentale beperkingen).

Je kunt de beperkingen als volgt onderverdelen:

Lichamelijke beperkingen

  • Auditieve beperkingen
  • Visuele beperkingen
  • Motorische beperkingen

Mentale beperkingen

  • Cognitieve beperkingen
  • Psychosociale beperkingen

Hieronder nemen we steeds één van deze beperkingsgroepen centraal, met uitzondering van psychosociale beperkingen, die worden in dit artikel niet behandeld. Per onderdeel wordt de grootte van de groep besproken, de struikelblokken die deze mensen online en offline tegenkomen en de belangrijkste oplossingen die developers kunnen implementeren. 

Auditieve beperkingen

Afbeelding van een oor met een oorbel erin
Afbeelding: oor met een oorbel

De eerste twee groepen uit dit overzicht zijn voor veel mensen de meest bekende beperkingen. Toch wordt er in de praktijk nog veel te weinig rekening gehouden met doven en slechthorenden. Deze groep bestaat uit 1,5 miljoen mensen, dus bijna één tiende van de Nederlandse samenleving. Naar verwachting groeit deze groep door vergrijzing van de bevolking de komende jaren in omvang. 

Mediagebruik is voor mensen met een auditieve beperking niet zo vanzelfsprekend als voor de goed horende medemens. Denk bijvoorbeeld aan het maken van een kappersafspraak; hoe bel je de kapper op als je slechthorend of doof bent?

Hoe kom je in contact met bedrijven als doof persoon?

Ook online lopen doven en slechthorenden tegen dingen aan. Veel grotere bedrijven vermelden op hun website enkel een telefoonnummer, geen e-mailadressen of mogelijkheid om te chatten. Hoe stel je dan als doof persoon een vraag over bijvoorbeeld je bestelling? Verder zijn mediaspelers op websites, video’s op YouTube en op social media voor gebruikers met een auditieve beperking onbegrijpelijk als er geen ondertiteling of audiodescriptie aan is toegevoegd.

Doven en slechthorenden krijgen slechtere zorg

Uit onderzoek is ook nog eens gebleken dat doven en slechthorenden slechter kunnen communiceren met artsen, waardoor deze groep slechtere zorg ontvangen dan mensen die wel goed kunnen horen.

Een recente ontwikkeling; het thuiswerken en thuis studeren als gevolg van het coronavirus, zorgt ook voor moeilijkheden. Digitaal Toegankelijk.com’s Claire – die zelf doof is – vertelt in dit artikel meer over haar digitale contacten tijdens de coronaperiode.

Optimaliseren voor een auditieve beperking

Hoe zorg je ervoor dat doven en slechthorenden jouw website goed kunnen gebruiken?

  • Belangrijk is om aan alle video’s, animaties en andere gesproken media altijd (de optie tot) ondertiteling aan te bieden.
  • Biedt meerdere contactopties, alleen een telefoonnummer is niet genoeg.
  • Gebruik eenvoudig taalgebruik. Voor sommige doven is Nederlands niet de eerste, maar tweede taal, na gebarentaal. 
  • Gebruik opsommingen voor belangrijke content.

Klik om meer artikelen te lezen over auditieve beperkingen.

Visuele beperkingen

Oog van heel dichtbij gefotografeerd
Afbeelding: Oog van dichtbij

Visuele beperkingen vallen samen met auditieve beperkingen onder de gemeenschappelijke noemer ‘zintuiglijke beperkingen’. Digitaal Toegankelijk.com merkt dat er bij het bouwen van websites en apps vaker met deze groep rekening wordt gehouden dan met andere beperkingen.

Volgens het Sociaal Cultureel Planbureau zijn er in Nederland bijna 1 miljoen mensen met een matige of ernstige visuele beperking. Voor de mensen met een matige beperking is bijvoorbeeld het lezen van een krant moeilijker. De andere groep, mensen met een ernstige visuele beperking, hebben moeite met kleine letters in het algemeen en met het herkennen van gezichten. Het aantal volledig blinden wordt geschat op zo’n 75.000 mensen. 

De gevolgen van een visuele beperking voor je online bestaan

Door slecht of niet te kunnen zien, ziet je dagelijks leven er anders uit. Zo is deze groep in digitale communicatie bijvoorbeeld afhankelijk van schermlezers; ingebouwde software die tekst van beeld voor de gebruiker voorleest. In onderstaande video is te zien hoe Ed zijn telefoon via een schermlezer gebruikt. 

https://www.youtube.com/watch?v=zlEYz4umqrs&feature=emb_title&ab_channel=DigitaalToegankelijk
Filmpje van hoe Ed, die blind is, zijn smartphone gebruikt

Schermlezers werken zo goed als de website/content is die opgelezen wordt. Wanneer de content niet is geoptimaliseerd voor schermlezers, missen gebruikers de boodschap. Dit zorgt voor verwarring en ergernissen. Zo zijn het gebruik van veel emoji’s op social media een ergernis, worden afbeeldingen niet voorzien van alt teksten, waardoor deze niet leesbaar zijn en is het updaten van besturingssoftware verbonden aan complicaties

Op websites zijn gelijksoortige struikelblokken te vinden. Zo worden knoppen en hyperlinks niet op de juiste manier gelabeld, waardoor schermlezers ze niet kunnen voorlezen. Ook ontbreekt vaak structuur in de CSS en HTML code van een website. Deze structuur helpt de gebruikers van schermlezers om snel door een tekst heen te springen zonder alles te hoeven horen, denk bijvoorbeeld aan het steeds opnieuw voorlezen van een hoofdmenu wanneer je naar een ander pagina navigeert.

De consequenties van onbruikbare websites en apps kunnen ernstig zijn. Uit onderzoek van Digitaal Toegankelijk.com bleek namelijk dat de mobiele apps van supermarkten niet goed te gebruiken zijn met een schermlezer. Dit betekent dat 1 miljoen blinden en slechtzienden hun dagelijkse maaltijd niet moeiteloos online kunnen bestellen. Een kwalijke zaak, zeker in tijden van corona. Lees hier meer over het optimaliseren voor schermlezers of andere toegankelijkheidsopties van iOS en Android.

Optimaliseren voor een visuele beperking

  • Zorg dat websites altijd voorgelezen kunnen worden.
  • Maak het lettertype en de lettergrootte aanpasbaar. Zo kunnen bezoekers het naar wens aanpassen.
  • Zorg dat websites tot 200% vergroot kunnen worden zonder dat de kwaliteit of de functionaliteit verloren gaat.
  • Label onderdelen van de site zoals afbeeldingen, knoppen en hyperlinks met de juiste benaming.
  • Breng structuur aan in pagina’s middels HTML en CSS code.
  • Zorg voor voldoende kleurcontrast tussen tekst en achtergrond.

Klik om meer artikelen te lezen over visuele beperkingen.

Cognitieve beperkingen

Afbeelding van verschillende walnoten op een blauwe achtergrond.
Afbeelding: Walnoten op een blauwe achtergrond

Een cognitieve beperking is vaak moeilijker waar te nemen dan de eerder genoemde beperkingen. Cognitieve beperkingen hebben vaak te maken met het zenuwstelsel. Door stoornissen in het zenuwstelsel, waaronder de hersenen, kunnen problemen met het geheugen, taal, gedrag of het oplossen van problemen opspelen. Een cognitieve beperking heeft niet per se invloed op de intelligentie van een individu. 

Omdat het spectrum aan cognitieve beperkingen zo groot is, is het moeilijk exact te benoemen hoeveel mensen een beperking hebben, die in deze groep valt. Enkele voorbeelden van cognitieve beperkingen zijn:

  • Dementie (270.000 mensen) 
  • Verstandelijke beperking (142.000 mensen) 
  • Zwakbegaafdheid (2,2 miljoen mensen) 
  • Een taalontwikkelingsstoornis (TOS, zo’n 2 kinderen per klas gemiddeld)
  • Spraakbeperkingen (geen totale cijfers bekend)
  • ADHD (2,9% van de kinderen, 2,1 % van de volwassenen)
  • Het autistisch spectrum (geen totale cijfers bekend)
  • Epilepsie (120.000 mensen)

Een cognitieve beperking en het internet

Het brede scala aan beperkingen laat direct het belang van optimalisatie voor deze groep zien. Want, waar loopt deze groep op het internet eigenlijk tegenaan? Veel voorkomende ergernissen zijn onnodig moeilijke taal en onnodig moeilijke zinnen. Voor mensen die geen cognitieve beperking hebben, kan het moeilijk zijn om het belang van optimaliseren voor deze groep in te zien. In dit interview vertelt Cindy over hoe haar taalontwikkelingsstoornis invloed heeft op het dagelijkse digitale leven.

Andere punten waarvoor moet worden opgepast, zijn video’s die vanzelf beginnen met spelen en knipperende en drukke animaties. Daarnaast helpen afbeeldingen en illustraties om lange teksten te doorbreken. Een complete lijst met struikelblokken voor deze doelgroep is terug te vinden in het artikel obstakels voor internetters met ADHD.

Optimaliseren voor een cognitieve beperking

  • Vermijd onnodig moeilijke taal.
  • Zorg voor genoeg tijd in video’s en animaties om mee te lezen.
  • Breek lange zinnen op in kortere delen.
  • Werk niet met video’s die vanzelf afgespeeld worden.
  • Zorg dat er geen drukke animaties of gif’s op een website staan.
  • Maak consistent gebruik van iconen en illustraties die tekst ondersteunen.
  • Gebruik de juiste kleur contrast ratio’s
  • Verwerk een simpele navigatiestructuur in websites en apps.

Klik om meer artikelen te lezen over cognitieve beperkingen.

Mobiliteitsbeperkingen

Afbeelding: Vrouw in rolstoel van achteren gefotografeerd
Afbeelding: Vrouw in rolstoel

De naam geeft het misschien al weg, iemand met een mobiliteitsbeperking (ook wel motorische beperking genoemd) heeft problemen met bewegen. De oorzaak hiervan kan liggen in de spieren, gewrichten en/of het skelet. Naast de oorzaak verschilt ook de zichtbaarheid van mobiliteitsbeperkingen sterk per beperking. Een rolstoel geeft bijvoorbeeld meer weg dan iemand met reuma. 

In totaal telt Nederland ongeveer 1,4 miljoen mensen met een mobiliteitsbeperking. Net als voor de andere beperkingen, geldt dat een mobiliteitsbeperking invloed heeft op je online gedrag.

Gebruik van toetsenbord

Vaak gebruiken mensen met een mobiliteitsbeperking het toetsenbord in plaats van de muis om door websites te bewegen. Het gebruik van een toetsenbord in plaats van een muis vraagt om geoptimaliseerde websites. Zo wordt er vaak een extra header vertoond zodra de eerste tab (de toets waarmee gebruikers door opties klikken) wordt ingedrukt. Deze header toont snelle opties naar specifieke inhoud van de tekst. Tijdens de ontwikkeling van websites dient overigens rekening gehouden te worden met de zogenaamde ‘keyboard trap’ (of keyboard val). Dit punt wordt bereikt wanneer het toetsenbord niet meer gebruikt kan worden om te navigeren. De gebruiker zit dan vast op de website.

Meer informatie en tips voor het optimaliseren voor gebruikers van een toetsenbord is op deze pagina terug te vinden.

Optimaliseren voor een mobiliteitsbeperking

  • Vermijd de zogenaamde keyboard trap. Test websites zelf uit door via het toetsenbord te navigeren.
  • Voeg een speciale header toe met elementen en hyperlinks die de gebruiker sneller door de website heen helpen.
  • Zorg dat het huidige/geselecteerde element oplicht of gearceerd is als deze is geselecteerd. Dit vergroot het overzicht voor de gebruiker.
  • Check of interactieve elementen als contactformulieren via het toetsenbord te bedienen zijn, inclusief de shift-tab functie om een veld terug te gaan.

Waarom werken aan toegankelijke websites en apps?

De afgelopen paragrafen geven het belang van toegankelijke websites en apps goed weer. Developers hebben hierin veel macht, zij zijn in staat om deze 4 miljoen mensen met een beperking, zich minder beperkt te laten voelen. Mocht deze reden niet doorslaggevend zijn, de volgende factoren spelen ook mee:

  • Toegankelijke websites worden beter gevonden in Google (betere SEO).
  • Wanneer er systematisch op digitale toegankelijkheid wordt gelet, is het geen extra werk om websites en apps toegankelijk te maken.
  • Voor (semi-)overheden is een toegankelijke website of app wettelijk verplicht.
  • Klanten zijn loyaler aan toegankelijke websites dan aan niet toegankelijke websites.
  • Door vergrijzing neemt de vraag naar digitale toegankelijkheid de komende jaren toe.
  • Digitale toegankelijkheid vergroot de doelgroep van websites en apps. Inclusieve websites hebben een voordeel van zo’n 4 miljoen potentiële bezoekers ten opzichte van niet-inclusieve websites.

Werken aan digitale toegankelijkheid

Digitale Toegankelijk.com helpt overheden, ondernemers en andere organisaties bij het realiseren van digitale toegankelijke projecten. De unieke combinatie van testen zorgt voor een uitstekend beeld van de toegankelijkheid van websites. Zo worden websites en apps niet alleen getest door middel van de webrichtlijnen, maar ook door mensen met diverse beperkingen. 


Benieuwd wat Digitaal Toegankelijk.com voor uw organisatie kan betekenen? Neem dan vrijblijvend contact op met de specialisten op het gebied van digitale toegankelijkheid.

Erkenning van Nederlandse Gebarentaal zorgt voor meer toegankelijkheid voor de dovengemeenschap

Door Auditieve Beperking, Doof, Slechthorend Geen Reacties

Morgen stemt de Eerste Kamer over het wetsvoorstel voor de erkenning van de Nederlandse Gebarentaal. Als de wet wordt aangenomen, betekent dat een historische dag voor dove- en slechthorende mensen. (Update: de wet is door de Tweede Kamer aangenomen op 13 oktober)

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

Waarom is deze wet zo belangrijk voor dove en slechthorende mensen?

De Nederlandse Gebarentaal (NGT) is een echte taal met een eigen grammatica. Het is de moedertaal voor de meeste (vroeg)doven, de eerste taal waarin ze leerden communiceren.

Net als iedere taal verbonden is met een cultuur, is ook de NGT verbonden met de dovencultuur. Dit betekent dat met het erkennen van de NGT als taal, ook de cultuur van de dovengemeenschap, inclusief gebarentalingen, erkend zal worden in de wet. En daarmee krijgen alle gebarentaligen het recht op het gebruik van NGT en het uitdragen van onze eigen cultuur.

Gebarentolken zullen hierdoor vaker ingezet worden in bijvoorbeeld de media, het onderwijs en op de arbeidsmarkt. Ook wordt de overheid verplicht om in een aantal gevallen informatie in NGT aan te bieden.

twee handen beelden iets uit in gebarentaal

Het belang van gebarentolken

Veel doven en slechthorenden hebben behoefte aan de inzet van een gebaren- of schrijftolk in verschillende situaties (bijvoorbeeld bij een doktersgesprek of werkvergaderingen). Maar ook bij informatiemomenten met een waarschuwing is het heel belangrijk om deze doelgroep te bereiken. Toen vorig jaar de aanslag in Utrecht plaatsvond, was er nauwelijks duidelijke informatie voor doven en slechthorenden. Daardoor waren zij niet op de hoogte van wat er gebeurd was en wat ze (niet) moesten doen in Utrecht.

De erkenning van NGT zorgt voor een betere toegankelijkheid door de informatie en communicatie voor auditief beperkten in de maatschappij.

Deze situaties worden toegankelijker door de wet

Privé: van gesprek met de huisarts tot bruiloft

Gebarentolken zullen als de wet wordt aangenomen, in meer situaties ingezet worden. In een privé-situatie zal dat bijvoorbeeld gaan om gebarentolken bij medische zorg, bruiloften, begrafenissen, of een feest. In de nieuwe wet staat ook dat het mogelijk moet zijn om een gebarenvaardige ambtenaar van de burgerlijke stand in te zetten bij je bruiloft. Vroeger moest je hier een aparte tolk voor regelen.

In het onderwijs

In het onderwijs zal meer aandacht gaan naar het inzetten van dove docenten op speciale scholen en het inhuren van een tolk NGT bij reguliere scholen en opleidingen. Daarnaast kan je straks op sommige reguliere scholen kiezen voor het vak NGT, net zoals je kunt kiezen voor Engels, Duits of Frans.

Op de arbeidsmarkt

Op de arbeidsmarkt geldt ook dat je straks bij sollicitatiegesprekken, de begeleiding van een jobcoach of bij een werkoverleg een gebarentolk kunt inzetten. Ook wordt de mogelijkheid geboden aan horende collega’s en werkgevers om een gebarencursus te volgen, zodat ze beter met hun dove collega kunnen leren communiceren.

Communicatie met de overheid

Het wordt voor officiële momenten waarbij je als dove met de overheid communiceert mogelijk om dat via een tolk te doen. Denk hierbij aan een situatie bij een rechter, een beëdiging of een gesprek bij de gemeente.

twee handen beelden iets uit in gebarentaal

Ook belangrijk: gebarentolken kunnen niet meer worden geweigerd

Soms worden gebarentolken nu nog geweigerd in het onderwijs of op de werkvloer. Met de erkenning mogen gebarentolken niet geweigerd worden, want dove mensen hebben het recht op het volgen van onderwijs of een werkoverleg met gebarentolk erbij.

Het belang van acceptatie van doven en de Nederlandse Gebarentaal

Los van de praktische implicaties die de nieuwe wet met zich meebrengt, is het aannemen van de wet ook belangrijk voor de acceptatie van auditief beperkten en de Nederlandse Gebarentaal in de maatschappij en in de media.

Zelf maak ik regelmatig gebruik van een gebarentolk, vooral in werksituaties. Ik kan goed liplezen, lezen en schrijven, maar dat geldt niet voor alle dove mensen.

Ik vind het geweldig en ben enorm trots dat de Nederlandse Gebarentaal nu waarschijnlijk wordt erkend. Al is het wel wat aan de late kant, Nederland is één van de laatste Europese landen in de erkenning van gebarentaal.

Toch ben ik positief gestemd, omdat doven en slechthorenden nu het recht krijgen op goede informatievoorzieningen en communicatiemogelijkheden, waardoor ze beter kunnen meedraaien in de maatschappij.

Indien je meer wilt lezen over de 30-jarige strijd die Dovenschap, de belangenorganisatie voor auditief beperkten, heeft gestreden om deze wet er doorheen te krijgen, verwijs ik je door naar mijn blog.

Telefonisch een kappersafspraak maken als je doof bent

Door Auditieve Beperking, Doof, Slechthorend Geen Reacties

Stel, je bent doof en je wilt een afspraak maken met je huisarts, je kapper of een reservering maken bij je favoriete restaurant. Op de website staat alleen een telefoonnummer, geen chatfunctie. Wat doe je dan?

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

KPN-dienst Teletolk

De KPN-dienst teletolk zorgt ervoor dat doven en slechthorenden zelfstandig kunnen bellen met horende mensen. Dat doen ze door een gebarentolk in te zetten in jouw telefoongesprek. Ik gebruik deze dienst bijvoorbeeld om een kappersafspraak te maken.

Gebarentolken van KPN Teletolk helpen een beller met een telefoongesprek.

Gebarentolken van KPN Teletolk helpen een beller met een telefoongesprek. Bron foto: KPN.nl

 

Hoe werkt het?

Met de Teletolk app kan je kiezen voor beeldbellen (gebarentaal) of tekstbellen. Als je kiest voor tekstbellen, typ je wat je wilt zeggen. De medewerker van KPN leest dan voor wat jij wilt zeggen. De horende persoon kan gewoon terugpraten en de KPN medewerker typt dit dan weer voor je uit.

Ik kies voor beeldbellen. Zodra ik dat doe verschijnt er een gebarentolk van KPN in je scherm. De kapster wordt gebeld. De gebarentolk legt even uit wat de situatie is met mij als dove klant. Daarna kan ik in gebarentaal zeggen dat ik graag een afspraak wil maken. De telefonist vertaalt alles wat er gezegd wordt.

Nu kun je denken: een doof persoon kan toch ook gewoon een horend persoon uit de familie of vriendenkring inschakelen om dit te doen? Maar juist die onafhankelijkheid van anderen is fijn. Je kunt dankzij dit soort technologische innovaties zelfstandig bellen en zo je eigen dingen regelen.

Nog een lange weg te gaan

De Teletolk is een mooi voorbeeld van een groot bedrijf dat bezig is om klanten die doof zijn, tegemoet te komen. Er zijn echter nog genoeg bedrijven, instanties en opleidingen die nog lang niet voldoen aan de toegankelijkheid voor auditief beperkten. Simpele dingen als een chatfunctie op een website mist bijvoorbeeld nog steeds vaak. Er moet dus nog veel gebeuren. Dat kunnen we niet alleen doen.

Daarom is het belangrijk om doven of slechthorenden te koppelen aan bedrijven en instanties en hen als ervaringsdeskundigen in te zetten. Samen praten, samen kijken wat de mogelijkheden zijn, om zo acties te ondernemen die ervoor zorgen dat de toegankelijkheid wordt verbeterd.

 

Digitaal toegankelijk

Digitale contacten tijdens coronaperiode

Door Auditieve Beperking, Doof Eén Reactie

Om ons heen verspreidt het coronavirus zich razendsnel door de wereld, terwijl regeringen van alle landen met strenge maatregelen het virus probeert in te dammen. Het is een bizarre tijd, waarin iedereen veel rekening moet houden met thuis werken, extra maatregelen en anderhalve meter-regels.

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

Door de regel om zoveel mogelijk thuis te werken, stapten we tegelijkertijd met zijn allen de digitale wereld in. Bijna al onze afspraken en werkzaamheden werden digitaal. Voor doven en slechthorenden zijn digitale middelen, met name WhatsApp, email en videobellen heel handig voor het onderhouden van contacten en thuiswerken.

 

Digitale contacten

Tijdens de coronaperiode heb ik voor een lange tijd thuisgewerkt en maak ik veel gebruik van videobellen via Zoom, Microsoft Teams en Skype. Skype gebruik ik vooral voor privé gelegenheden en Zoom en Microsoft Teams voor mijn zakelijke gesprekken. Meestal verloopt het videobellen goed. Voor mij is de videoverbinding belangrijker dan voor mensen die kunnen horen. Soms is er een kleine storing op het netwerk waardoor de video even stil staat: dan kan ik mijn gesprekspartner en gebarentolk niet volgen. Meestal kan ik dan door uit en opnieuw in te loggen weer goed vooruit.

Ook mijn werk voor het project You2Work heb ik moeten aanpassen vanwege de coronamaatregelen. Het project You2Work richt zich op jongeren met een auditieve beperking die moeite hebben met solliciteren en met het vinden van hun (droom)baan. Dove of slechthorende buddy’s worden gekoppeld aan de werkzoekers. De buddy’s begeleiden de jongeren met hun zoektocht naar hun baan. Zij kunnen helpen met het delen van hun ervaringen met solliciteren en hun werk.

Tijdens de coronaperiode begeleidde ik enkele jongeren op afstand. We communiceerden vaak via WhatsApps of per mail. Af en toe videobelden we om de stand van sollicitaties te bespreken. Het solliciteren tijdens de coronaperiode was erg lastig, aangezien een groot aantal bedrijven dicht moest blijven of zelfs geen nieuw personeel zochten.

Als buddy krijg ik van project You2Work vier trainingen per jaar. Bij de trainingen leer ik waarderend onderzoek (met een groei Mindset), positief begeleiding en goede gesprekstechnieken. De trainingen zijn dit jaar heel anders georganiseerd in vergelijking met de periode voor het coronavirus, op afstand met videobellen via Zoom. Dat is erg wennen voor de trainer, de buddy’s en ook voor de gebaren- en schrijftolken. Het blijft lastig om niet in persoonlijk setting elkaar als groep te kunnen leren kennen en te communiceren. De digitale wereld geeft toch een belemmerend gevoel en vertrouwen. Dat komt ook doordat dove en slechthorende mensen behoefte hebben aan duidelijke communicatie met oogcontact en lichaamstaal. Zo werkt het lastiger via videobellen.

En soms lukt het helemaal niet. Precies tijdens een netwerkborrel van You2Work was er een landelijke storing van Zoom, waardoor het videobellen niet lukte. Dat was erg balen. Je blijft toch afhankelijk van hoe goed de internetverbinding en de ‘cloud’ werkt.

 

Privé gelegenheid

Ook op privégebied is het lastiger. Afspraken maken met de huisarts of kapper is door de coronaregels erg lastig. Normaal gesproken ga ik zelf langs de huisartsassistente om een afspraak te maken en een kappersafspraak kan digitaal inplannen. Nu moet er vooral telefonisch gecommuniceerd worden over afspraken of een simpele vraag. Dat werkt natuurlijk niet voor doven en slechthorenden. Mijn horende man heeft voor mij een afspraak bij de kapper telefonisch moeten maken. Ik hoop dat er na de coronaperiode wel de mogelijkheid is om in digitale afspraak kunnen inplannen.

Doven missen toch wel persoonlijk contact met collega’s en vriendinnen. Dit is toch anders via videobellen. Persoonlijk kan een dove meer oogcontact hebben en de mimiek en lichaamstaal beter waarnemen. Zelf vind ik het wel handig dat videobellen en digitale contacten mogelijk zijn. Dat is zeker nodig in deze coronaperiode.

Nu de maatregelen versoepeld zijn, kunnen mensen in een kleine groep naar kantoor en met de collega’s of klanten persoonlijk afspreken. Het is wel prettig om mensen weer persoonlijk te ontmoeten en te werken op kantoor, zo maakt het de communicatie en samenwerking makkelijker.

 

Vroeger was alles anders

Deze tijd doet me ook wel denken aan mijn kindertijd (jaren ’80). Toen bestond er nog geen internet en geen digitale middelen, terwijl mijn negenjarige zoon daar wel mee opgroeit. Er was in die jaren een manier het bellen met een teksttelefoon (VisiCom). Een enorm computerscherm met een toetsenbord wat verbinding had met een telefoon. Als je vriend(in) aan de andere kant ook een teksttelefoon had dan kon je ‘bellen’ door te typen. Ook was het mogelijk om via een telefonist horenden te bellen. De telefonist sprak dan wat er getypt werd, en typte wat er gezegd werd. Dit was een dure oplossing en kostte een gulden per minuut.

Het is leuk om een oude foto van VisiCom te laten zien; Het was een kleine versie van VisCom.

Hierbij ter informatie over VisiCom kan je hier lezen van oude nieuws uit het jaar1995: ‘Doventelefoon lijkt steeds meer op een PC‘.

Tegenwoordig kunnen doven en slechthorenden telefoneren via een beeld- en tekstbemiddelingsdienst. Via KPN Teletolk (met App) kunnen doven en slechthorenden, en mensen met een taal- of spraakbeperking bellen met horende personen – en omgekeerd.

Wij leven nu in de 21ste eeuw en we kunnen ons geen leven meer zonder internet en digitale mogelijkheden voorstellen. Dat is zeker prachtig voor doven en slechthorenden, maar natuurlijk ook handig voor alle horenden in deze rare tijden!

Digitaal toegankelijk

Even voorstellen: Claire Meijer – Harrison, dove zelfstandige ondernemer

Door Auditieve Beperking, Doof Eén Reactie

Dat netwerken loont, blijkt. Via een collega en LinkedIn ben ik in contact gekomen met Robert Keus. Hij werkt voor Digitaal Toegankelijk en was op zoek naar (digitale) ervaringen van een dove ervaringsdeskundige. Het lijkt me zeker leuk om deze op deze manier te delen.

Laat ik beginnen met mezelf introduceren. Ik ben Claire Meijer – Harrison en 43 jaar jong. Ik ben geboren en opgegroeid in Noord-Holland Alkmaar. Later ben ik met mijn man Joost naar het Limburgse Venlo verhuisd vanwege zijn baan, en sinds 2009 wonen we in het Brabantse Helmond in een mooie wijk, namelijk Brandevoort.

Zoals mijn achternaam ‘Harrison’ zegt, heb ik een Engelse achtergrond. Mijn beide ouders komen uit Londen en in de zomer van 1976 zijn ze naar Nederland verhuisd, in verwachting van mij en voor een betere baan in Petten. Zo ben ik in Alkmaar geboren en opgegroeid.

Als kind ging ik vijf tot drie keer per jaar naar London of ergens op de camping van mijn grootouders en familie. Voor mij was het altijd avontuurlijk en feestelijk om naar mijn Engelse familie te gaan en zo leerde ik ook Engels met ze te communiceren.

Al 11 jaar woon ik met plezier in Helmond, met mijn horende man en met mijn 9-jarige zoon Florian. We communiceren zowel gesproken Nederlands en als ondersteunde gebarentaal. Dat gaat vaak goed. Soms is er uiteraard een miscommunicatie, dan gaan we opnieuw herhalen of uitpraten, wat er gezegd is.

Doofheid

Toen ik tweeënhalf jaar was, heb ik een hersenvliesontsteking gekregen. Hierdoor ben ik doof geworden. Ik kan me daar niets meer van herinneren. Ook heb ik geen herinnering aan hoe het was als een horende baby en kleuter. Vanaf mijn vierde ben ik naar een speciale dovenschool in Amsterdam gegaan. Vroeger heette de school J.C. Ammanschool en nu is het Kentalis Signis, speciaal onderwijs voor dove kinderen.

Daarna ging ik naar de middelbare school (VSO) voor slechthorende kinderen in Schagen, waar ik beter in mijn vel zat en MAVO/HAVO ging volgen. Deze school is nu tegenwoordig het Viertaal College, gericht op slechthorende en TOS kinderen.

Op jonge leeftijd leerde ik behalve gebarentaal tegelijkertijd ook Nederlands en Engels van mijn vader. Bij logopedie op de dovenschool en met hulp van mijn vader thuis heb ik leren praten en liplezen. Mijn vader heeft mij altijd gestimuleerd om zo goed mogelijk Nederlands en Engels te leren, zodat ik met iedereen, ook met mijn Engelse familie kon communiceren en zo kon meedraaien in de maatschappij.

Daarnaast was ik, behalve mijn doofheid, ook half spastisch. Mijn linker kant was verlamd. Hiervoor heb ik jarenlang fysiotherapie gehad om al mijn spieren blijven te stimuleren en versterken. Gelukkig ben ik erover heen gekomen met geen blijvend letsel van spasme.

Opleiding Laboratorium

Op de HAVO vond ik Biologie en Scheikunde de leukste vakken. Bij Biologie kreeg ik een interessante les over ‘Malaria en Sikkelcelziekte’. Hierbij kreeg ik een filmpje te zien waarin een laborante bloed ging afnemen bij een patiënt en daarna op het laboratorium bloedbuizen ging onderzoeken. Toen wist ik het: “Hee, dat is wat ik ook wil doen!” Ik besloot na de HAVO een laboratoriumopleiding te volgen.

Het was toch meer een uitdaging om een (v)mbo-laboratorium opleiding te volgen en mijn diploma te behalen. Deels kwam dat, doordat ik doof ben. Ik moest vaker om herhalingen vragen of een klasgenote hielp mij wat de docent vertelde tijdens de lessen. De andere reden was, dat sommige docenten niet geloofden dat het voor mij haalbaar zou zijn om mijn mbo-diploma te behalen of een baan te vinden als laborant.

Uiteindelijk lukte het mij mijn laboratorium opleiding te behalen en mijn eerste baan bij een Artsenlaboratorium in Amsterdam te vinden.  Mijn doofheid heeft mijn werkzaamheden zeker niet belemmerd op het laboratorium en met bloedafname bij de patiënten.

Banen

Daarna heb ik nog aantal jaren als klinisch chemisch en medisch laborant gewerkt bij vijf verschillende bedrijven. Jammer genoeg ben ik in de tussentijd ook ruim anderhalf jaar werkloos geweest. Het was moeilijk om een baan op het laboratorium te vinden in Limburg en in Brabant. De meeste laboratoria zoeken personeel voor nachtdiensten. Vanwege mijn doofheid, kan ik helaas niet werken tijdens een nachtdienst, omdat je de hele tijd telefonisch bereikbaar moet zijn voor spoedgevallen of het doorgeven van uitslagen aan artsen.

Uiteindelijk is het mij met behulp van loopbaanbegeleiding gelukt om een parttimebaan te vinden bij een allergie centrum in Weert. Daar heb ik ruim drie jaar gewerkt tot september 2010.

Zelfstandige ondernemer

Door mijn ervaringen met laboratorium opleidingen, met moeizame sollicitaties en banen, merkte ik dat er vooral gebrek is aan goede informatie over en voor mensen met een auditieve beperking. Er is sprake van onwetendheid van werkgevers, waardoor ze koudwatervrees hebben om een doof persoon in dienst te nemen. Samen met mijn man Joost heb ik in 2007 de website klinktprima.nl opgericht, met als doel om doven en slechthorenden en de maatschappij te kunnen inspireren en te overtuigen met mijn ervaringen en kennis als doof rolmodel.

Om het kort te houden, heb ik veel vrijwilligerswerk gedaan in de dovenwereld, voor belangenorganisaties en projecten. Via een project over samenwerkingen ben ik bij re-integratiebureau Werkpad terecht gekomen. Ook daar begon ik vrijwillig (o.a. met presenteren, werven van klanten). Hierdoor kwam ik er later achter met advies van enkele collega’s, dat ik als ZZP’er met mijn onderneming Klinktprima veel kan betekenen voor anderen en dat ik hier ook voor betaald kon worden.

Met Klinktprima zet ik me in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt.

Als ondernemer vind ik het veel prettiger om te werken, zo kan ik flexibel mijn eigen werktijden indelen en zo kan ik ook thuis zijn voor mijn zoon, als hij uit school komt. Ook werk ik heel divers met verschillende werkopdrachten en ontmoet ik veel verschillende mensen in alle leeftijdsgroepen en doelgroepen.

Tegenwoordig geef ik met plezier informatie, presentaties en trainingen. Daarnaast begeleid ik als buddy dove en slechthorende jongeren met hun zoektocht naar een droombaan.

Cochleaire Implantaat (CI)

In 2012 ben ik geopereerd aan mijn linkeroor voor een Cochleair Implantaat (CI). Door een CI worden geluiden via een microfoon van de CI door een magneet geleidt naar elektronen in het slakkenhuis, waarna de geluiden omgezet worden in ‘stromen’, die door het gehoorzenuwen naar de hersenen worden geleid.

Met mijn CI kan ik omgevingsgeluiden en muziek horen wat ik als prettig ervaar. Toch hoor ik niet alles, met name het spraak verstaan zonder liplezen. Mijn hersenen kunnen geen gesproken taal via het gehoor verwerken en herkennen van de klanken en spraak.

Bij Zumba lessen kan ik de muziek horen en daardoor begrijp ik de Zumba dansstijlen en stappen met muziekritme beter.

Ik geniet nog elke dag met wat ik kan horen met mijn CI en het is een uitdaging om elke dag ‘nieuwe’ geluiden te ontdekken, wat ik hoor, met hulp van mijn man en zoontje, familie en vrienden.

Ik blijf wel altijd een dove vrouw, want een CI is slechts een hulpmiddel. Als ik ga douchen of slapen, dan gaat mijn CI uit, dan ben ik weer in een stille wereld.

Digitaal toegankelijk

Websites optimaliseren voor gebruikers van een toetsenbord

Door Apps & Websites, Auditieve Beperking, Fysieke beperking, Tips & Trics, Visuele Beperking Geen Reacties

We staan er niet vaak genoeg bij stil, maar niet iedereen is in staat om een muis te gebruiken. Voor een groep mensen is het internet slechts toegankelijk met een toetsenbord. Veel sites zijn hier nog (steeds!) niet op voorbereid, waardoor deze sites niet toegankelijk zijn voor gebruikers die een toetsenbord vereisen om het internet door te komen. In dit artikel geef ik praktische tips voor het toegankelijk maken van websites voor het gebruik van een toetsenbord.

Wie navigeert met een toetsenbord?

Er zijn grofweg drie groepen internetgebruikers die een toetsenbord gebruiken voor de navigatie op het web. Deze zijn op te delen in:

  • Mensen met een visuele beperking, waardoor de klikbare elementen op websites niet zichtbaar zijn.
  • Mensen met een mobiliteitsbeperking, die moeite hebben met het gebruik van een muis.
  • Mensen die wel een muis kunnen gebruiken, maar het sneller of gemakkelijker vinden om een toetsenbord te gebruiken. 

Een precies aantal mensen dat afhankelijk is van een toetsenbord om het internet te kunnen gebruiken is moeilijk te definiëren. Wel zijn er in Nederland ongeveer 300.000 mensen met een visuele beperking. Uiteraard zijn er in zo’n grote groep ook gebruikers die wel een muis kunnen gebruiken. Van de andere groep, mensen met een mobiliteitsbeperking, heb ik geen precieze aantallen kunnen vinden. Wel vermeld de website van de Volksgezondheidenzorg dat het percentage van mensen met deze beperking toeneemt naarmate mensen ouder worden. Ook zijn er overwegend vrouwen die een mobiliteitsbeperking hebben. In de leeftijd 75+ hebben bijvoorbeeld 25% van de mannen last van deze beperking, terwijl dit voor vrouwen ruim 40% is. 

Dat het van belang is om websites zo te bouwen dat navigeren met een toetsenbord mogelijk is, is dus duidelijk. Voor (semi)overheidswebsites is dit zelfs verplicht. Maar, hoe zorg je ervoor dat een website via een toetsenbord te bedienen is? In de onderstaande paragrafen besteed ik hier meer aandacht aan.

Tab navigatie

De meest basale vorm van toetsenbordnavigatie is het gebruik van de tab-toets om knoppen en links te selecteren. Bij de meeste sites is het mogelijk om via tab naar het volgende item te springen en via tab + shift naar het vorige item te gaan. Dit is een logische eerste stap om te checken op je website.

Extra header

Een aanvullende oplossing is een extra header, speciaal voor gebruikers die afhankelijk zijn van een toetsenbord voor navigatie. Op sommige websites verschijnt deze balk wanneer de gebruiker de tab-toets indrukt. In dit extra menu staan vervolgens links die de gebruiker direct naar de hoofdcontent of andere onderdelen van de site stuurt. Een mooi voorbeeld van zo’n extra header is te zien in onderstaande afbeelding. Tijdens ons onderzoek naar de toegankelijkheid van Nederlandse banken bleek dat de Rabobank dit toepast op de bedrijfswebsite.

Voorbeeld van een 'skip to main content' gedeeltee Huidige element

Zelf enkele van de banken uit het onderzoek faalden op dit onderwerp. Het moet voor gebruikers namelijk duidelijk zijn welke link of knop momenteel geselecteerd wordt. Dit kan bijvoorbeeld door een extra dikke rand om de actieve knop te plaatsen. Veel browsers hebben een standaard focusindicator ingebouwd.

Bij dit onderwerp is het belangrijk om te weten wat je niet moet doen. Een voorbeeld hiervan is het via CSS de focus van actieve elementen verwijderen. Hierdoor geeft de automatische indicator van browsers het huidige element niet meer weer. 

Keyboard trap

Een toetsenbordval (of keyboard trap) slaat op een onderdeel van de website, dat wél te bereiken is met een toetsenbord, maar dat niet meer verlaten kan worden. Vaak gebeurt dit doordat onderdelen van de website plugins als Java, Silverlight of Flash gebruiken. Gebruikers moeten met de muis buiten het onderdeel klikken om ‘uit’ het huidige onderdeel te komen. Vanzelfsprekend is dit voor de groep die afhankelijk is van een toetsenbord niet mogelijk.

Interactieve elementen

Om af te sluiten benoem ik hier meerdere interactieve elementen. Een Captcha zal niet het eerste onderdeel zijn wat in je opkomt als je denkt aan digitale toegankelijkheid, maar voor veel gebruikers is dit wel een cruciaal onderdeel. Uiteraard is het van belang dat een Captcha ook via het toetsenbord te bedienen is.

Vaak is een Captcha nodig om een contactformulier in te vullen. Om tot de Captcha te komen moet dus eerst het contactformulier via het toetsenbord ingevuld worden, ook onderdelen als een checkbox dienen dus toegankelijk te zijn. Door een formulierelement als <input type=”checkbox”>, “submit” of “button” te gebruiken, wordt het formulier voor een groter publiek toegankelijk. 

Ook onderdelen van het hoofdmenu, zoals een drop down menu of een hamburgermenu, moeten toegankelijk zijn.

Toegankelijkheid testen

Gelijk inzicht krijgen in de toegankelijkheid van je website voor mensen die van een toetsenbord afhankelijk zijn? De meest eenvoudige manier om hierachter te komen, is door zelf je website met een toetsenbord te doorlopen. Waar loop je tegenaan? Welke onderdelen kunnen beter?

Digitaal Toegankelijk.com helpt organisaties bij het verbeteren van digitale toegankelijkheid. Zo stelt Digitaal Toegankelijk.com bijvoorbeeld testgroepen samen voor websites en apps. Deze groepen worden geselecteerd naar wens van de opdrachtgever en lopen het digitale product in kwestie door. lees hier meer over het laten testen van een website of app door mensen met een beperking.

Tijdens zo’n test sessie wordt er veel waardevolle informatie verzameld. Deze input zorgt er vervolgens voor dat websites en apps naar de behoeften van mensen met een beperking aangepast kunnen worden. Benieuwd hoe jij bij kan dragen aan een internet dat voor iedereen toegankelijk is? Neem via onderstaande knop contact op voor meer informatie.

Maak ook jouw website of app toegankelijk!

We komen graag langs om te bepalen welke stappen jullie kunnen zetten richting een toegankelijk product

Afspraak maken
Digitaal toegankelijk

Toegankelijkheidsopties van iOS en Android

Door Apps & Websites, Auditieve Beperking, Cognitieve Beperking, Spraakbeperking, Taalberperking, Tips & Trics, Tools, Visuele Beperking Geen Reacties

Er zijn talloze oplossingen die bijdragen aan meer digitale toegankelijkheid. Deze bestaan zowel uit hardware, zoals schermlezers  of brailleleesregels, als uit software, denk aan programma’s die pagina’s leesbaar maken voor schermlezers. Veel van deze externe oplossingen worden behandeld in het nieuwsgedeelte van deze  website. 

Wat veel mensen niet weten, is dat de apparaten die wij dagelijks gebruiken al veel opties bieden om het internet toegankelijker te maken voor mensen met een beperking. Hieronder worden de toegankelijkheidsopties van iPads, iPhones en telefoons en tablets die op Android draaien, van merken zoals Samsung, Google, LG, Nokia, Sony en HTC.

Apple’s iOS

Apple neemt toegankelijkheid serieus en heeft de afgelopen jaren flink ingezet op digitale toegankelijkheid voor de besturingssoftware voor mobiele apparaten, iOS, en voor iMacs en MacBooks, macOS. In een eerder artikel werd Apple’s VoiceOver al besproken, de interne schermlezer ingebouwd in iOS. Hieronder staan andere toegankelijkheids oplossingen van het Amerikaanse bedrijf.

Een witte iPhone met zwart scherm op een houten tafel

Made for iPhone-gehoorapparaten

Bij het ontwikkelen  van deze gehoorapparaten  heeft Apple de fabrikanten ondersteund om de koppeling met iPhones mogelijk te maken. Hiervoor moesten geluidsprocessors voor iPhones en iPads ontwikkeld worden. Door drie keer op de thuisknop te klikken kun je eenvoudig de instellingen van het gehoorapparaat  aanpassen. Hierdoor wordt het mogelijk om de instellingen van het apparaat op de omgeving in te stellen. Zo kun je eenvoudig het gehoorapparaat aanpassen naar een rumoerig restaurant, zodat tafelgenoten beter verstaan kunnen worden. Een andere oplossing die je iPhone biedt, is het eenvoudig kunnen bekijken van de batterijstatus van je hoortoestel.  

Ondersteuning bij lezen

Voor mensen die moeite hebben met lezen, vanwege dyslexie of een taalachterstand, is er de optie om boeken, e-mails, websites en berichten te laten voorlezen. Als deze optie is ingeschakeld kan eenvoudig de opdracht gegeven worden aan een iPhone of iPad om de tekst op het scherm voor te lezen. 

Ondersteuning bij schrijven

Een andere optie die Apple biedt is het omzetten van gesproken boodschappen naar geschreven teksten. Zo wordt het voor analfabeten mogelijk om WhatsApps of e-mails te sturen. De berichten die inkomen kunnen eenvoudig voorgelezen worden door het apparaat.

Audio beschrijvingen bij films

Voor kijkers met een auditieve beperking is ondertiteling soms niet genoeg. Spannende muziek of geluiden uit de omgeving worden bijvoorbeeld niet meegenomen in de ondertiteling. Voor deze groep heeft Apple audio beschrijvingen toegevoegd aan films uit iTunes. Netflix heeft deze optie al langer.

Aangepaste weergave

De algemene weergave van de telefoons kan ook naar wens aangepast worden. Gebruikers die gevoelig zijn voor prikkels kunnen bijvoorbeeld donkere modus inschakelen, grijstinten activeren of andere kleuren filters toepassen op het scherm. Op deze manier maakt Apple  het gebruik van de telefoons voor iedereen mogelijk. 

Voorbeeld van donkere modus op iPhone

Voorbeeld van donkere modus op iPhone.

Toegankelijkheidsfuncties inschakelen

De oplossingen die hierboven beschreven zijn kunnen gemakkelijk ingeschakeld worden. iPhone gebruikers naar het beginscherm en klikken op ‘instellingen’, waarna het kopje ‘Toegankelijk’ zichtbaar wordt. Hier kan de gebruiker het apparaat aanpassen aan persoonlijke wensen.

Google’s Android

Wereldwijd draaien nog steeds de meeste telefoons  op het besturingssysteem van Google: Android. Ook Google neemt de toegankelijkheid van de  apparaten die op Android draaien serieus. Zo zijn de volgende oplossingen ontwikkeld voor gebruikers van Android telefoons en tablets.

Een schermlezer gebruiken

Google heeft Talkback ontwikkeld als interne schermlezer voor Android-apparaten. Deze oplossing beschrijft de knoppen en opties die op het scherm worden weergegeven, zodat ook mensen met een visuele beperking deze kunnen gebruiken. Daarnaast worden gebruikers  via een audioboodschap op de hoogte gesteld van nieuwe meldingen. Talkback is te activeren door beide volumetoetsen drie seconden in te drukken of door via ‘Instellingen’ naar ‘Toegankelijkheid’ en vervolgens naar ‘TalkBack’ te gaan.

Naast TalkBack heeft Android ook BrailleBack ontwikkeld. Deze software maakt het mogelijk om via Bluetooth brailleleesregels te verbinden aan smartphones. Hierdoor kan de gebruiker tekst bewerken of het apparaat bedienen via de brailleleesregel. 

Toestel extern bedienen

Via de functie ‘Toegang via schakelaar’ is de mobiele telefoon ook te bedienen  via een schakelaar of toetsenbord. Hierdoor worden smartphones makkelijker te gebruiken voor mensen met een motorische beperking. Naast een externe schakelaar of toetsenbord kunnen ook de knoppen op de zijkanten van de smartphone ingesteld worden om het toestel te bedienen. Op deze pagina staat meer informatie over het instellen van ‘Toegang via schakelaar’ voor Android.

Niet alleen is het mogelijk om Android  smartphones en tablets te bedienen met toetsenborden of schakelaars. Ook heeft Google het mogelijk  gemaakt om telefoons via spraak te bedienen. Door opdrachten op te lezen kan de gebruiker het Android-apparaat taken geven, welke anders via het touchscreen zouden gaan. Deze optie is te vergelijken met Apple’s Siri. 

Een samsung telefoon met Android

Opties voor aangepaste weergave

Als de gebruiker moeite heeft om teksten te lezen op Android telefoons, kan de weergavegrootte en de lettergrootte naar wens worden aangepast. Hiernaast kan het ingebouwde vergrootglas gebruikt worden om tijdelijk in te zoomen op onderdelen van het scherm. 

Voor mensen die gevoelig zijn voor prikkels heeft Android diverse oplossingen ontwikkeld. Denk hierbij aan het kunnen inschakelen van een donker thema, kleurinversie, kleurcorrectie of tekst met hoog contrast. Donker thema en kleurinversie zorgen beiden voor meer donkere  tinten op het scherm. 

Het verschil tussen deze twee opties is dat bij kleurinversie alle kleuren omgedraaid worden, zo wordt zwarte tekst op een witte achtergrond witte tekst  op een zwarte achtergrond, en andersom. Ook verandert de kleur van media, zoals afbeeldingen en video’s. Bij donker thema wordt alleen de gebruikersinterface van Android en apps donkerder  gemaakt, kleuren in media veranderen niet. 

Hulp bij lezen

Android biedt de mogelijkheid handige live oplossingen op het gebied van digitale toegankelijkheid. Zo kunnen gesprekken en video’s live getranscribeerd of vastgelegd worden. Zo kan een gebruiker met een auditieve beperking in realtime een telefoongesprek houden. 

Koppeling met een gehoorapparaat

Ook bij Android is het mogelijk om gehoorapparaten te koppelen aan een smartphone. Dit gaat eenvoudig via ‘Verbonden apparaten’ in het menu ‘Instellingen’. Hier kan een Bluetooth apparaat worden toegevoegd  aan de lijst met bestaande apparaten. Zo kan een hoortoestel bediend worden vanaf de telefoon en gemakkelijk aangepast worden aan de omgeving. 

Toegankelijkheids apps  van Android

In de digitaal winkel van Android, Google Play, is een heel groot aanbod apps ook de Android Toegankelijkheidstools te vinden. Deze app is een verzameling van toegankelijkheidsapps die gebruikt kunnen worden om Android-apparaten toegankelijker te maken voor gebruikers. Veel van de oplossingen die hiervoor genoemd zijn, zijn te vinden in dit pakket. 

Ook voor developers biedt Android een helpende hand. De Accessibility Scanner helpt ontwikkelaars om een app te testen op het gebied van digitale toegankelijkheid. Apps worden beoordeeld op basis van contentlabels, grootte van het tikdoel, klikbare items en tekst- en beeldcontrast.

Het ontwikkelen van een digitaal toegankelijke website of app is een complex proces. In  de praktijk merken wij dat het developers veel helpt om een product te laten testen door mensen met een beperking. Digitaal Toegankelijk.com stelt testgroepen samen en begeleid testsessies op dit gebied. Op deze pagina staat dit proces uitgebreider beschreven

Naast het opzetten en uitvoeren van testsessies geven wij ook advies én ontwikkelen we toegankelijke online producten. Meer weten? Neem vrijblijvend contact op via onderstaande knop. 

Maak ook jouw website of app toegankelijk!

We komen graag langs om te bepalen welke stappen jullie kunnen zetten richting een toegankelijk product

Afspraak maken
Skip to content