Readers in pdf, digitale studieboeken, opgenomen hoorcolleges: het onderwijs is in hoog tempo gedigitaliseerd. Maar digitaal betekent niet automatisch toegankelijk. Studenten met een visuele, auditieve, motorische of cognitieve beperking lopen nog regelmatig vast op lesmateriaal dat niet goed bruikbaar is met ondersteunende technologie.
Zo liet het consumentenprogramma Kassa zien hoe studenten met een visuele beperking vastlopen doordat digitale leermiddelen en systemen in het hoger onderwijs niet toegankelijk zijn. Uit onderzoek blijkt dat ruim 60% van deze studenten hiermee te maken heeft, met studievertraging en soms uitval tot gevolg. Digitale lesmaterialen toegankelijk maken is daarom geen extra service, maar een basisvoorwaarde voor gelijke kansen. Voor publieke onderwijsinstellingen komt daar een wettelijke dimensie bij. Zij moeten voldoen aan toegankelijkheidseisen voor hun digitale diensten. Met de Europese Toegankelijkheidsrichtlijn (EAA) wordt het belang van toegankelijke digitale producten en diensten verder onderstreept.
Wat kun je als communicatieadviseur, webredacteur of beleidsmedewerker concreet doen? Hieronder vind je praktische handvatten voor pdf’s, e-books en video’s.
Toegankelijke pdf in het onderwijs: vijf concrete aandachtspunten
Pdf’s zijn nog altijd het meest gebruikte formaat voor readers, handleidingen en studiemateriaal. Tegelijk zijn ze een van de grootste bronnen van toegankelijkheidsproblemen. Dat komt vaak doordat ze pas aan het einde van het proces worden gecontroleerd, terwijl de basis al in het brondocument wordt gelegd. Hoe pak je dat goed aan?
1. Werk vanuit een goed gestructureerd brondocument
Gebruik in Word of InDesign echte kopstijlen (Kop 1, Kop 2, enzovoort). De structuur wordt meegenomen in de pdf en is essentieel voor schermlezers.
Veelgemaakte fout: koppen vet maken en groter zetten, zonder stijlen te gebruiken.
2. Voeg alternatieve teksten toe aan afbeeldingen
Grafieken, schema’s en illustraties hebben een beschrijvende alt-tekst nodig die de inhoud overbrengt. Vraag je af: wat moet een student begrijpen als hij de afbeelding niet ziet?
Veelgemaakte fout: alt-tekst als “grafiek” of “plaatje”.
3. Controleer de leesvolgorde
Bij kolommen, tekstvakken of complexe opmaak klopt de leesvolgorde vaak niet. Controleer dit in Acrobat of een vergelijkbare tool en pas aan waar nodig.
4. Maak tabellen toegankelijk
- Gebruik een duidelijke koprij.
- Vermijd lege cellen voor opmaak.
- Gebruik tabellen alleen voor gegevens, niet voor lay-out.
5. Zorg dat de pdf doorzoekbaar is
Gescande documenten zijn niet toegankelijk. Pas Optical Character Recognition (OCR) toe en controleer of de tekst correct is herkend.
Veelgemaakte fout: een gescand hoofdstuk uploaden zonder tekstherkenning of kwaliteitscontrole.
Een toegankelijke pdf in het onderwijs begint dus bij het brondocument, niet bij een snelle controle achteraf. In dit artikel lees je meer over toegankelijke pdf’s.
E-book toegankelijkheid: denk aan structuur en flexibiliteit
E-books worden vaak als vanzelf toegankelijk beschouwd. Dat is niet terecht. Ook hier is bewuste inrichting nodig.
1. Kies een geschikt formaat
EPUB 3 ondersteunt semantische structuur en aanpasbare weergave. Vermijd vaste, niet-responsieve formats waarbij tekst niet schaalt.
2. Gebruik semantische opmaak
Koppen, lijsten, citaten en nadruk moeten correct gecodeerd zijn. Dat helpt schermlezers om de inhoud logisch te presenteren.
3. Maak tekst aanpasbaar
Studenten moeten lettergrootte, regelafstand en contrast kunnen aanpassen zonder dat de lay-out onbruikbaar wordt.
4. Label interactieve elementen duidelijk
Knoppen, quizvragen en navigatie-elementen moeten begrijpelijke labels hebben. “Klik hier” is onvoldoende.
5. Test met ondersteunende technologie
Controleer of het e-book goed werkt met een schermlezer of alleen via toetsenbordnavigatie.
Veelgemaakte fout: vertrouwen op de leverancier zonder zelf te testen.
E-booktoegankelijkheid vraagt om afspraken met uitgevers én om interne kwaliteitscontrole.
Ondertiteling collegevideo en meer: video’s toegankelijk maken
Opgenomen colleges en instructievideo’s zijn niet meer weg te denken uit het onderwijs. Zonder aanpassingen zijn ze echter voor een deel van de studenten niet goed te volgen.
1. Voeg ondertiteling toe
Ondertiteling bij een collegevideo is essentieel voor studenten die doof of slechthorend zijn, maar ook voor studenten die in een stille ruimte studeren of moeite hebben met gesproken taal.
Automatisch gegenereerde ondertiteling kan een startpunt zijn, maar moet altijd worden gecontroleerd.
2. Zorg voor een transcript
Een volledig transcript helpt studenten die liever lezen dan luisteren, en ondersteunt ook zoekfunctionaliteit.
3. Beschrijf visuele informatie
Als in een video belangrijke informatie alleen visueel wordt getoond (bijvoorbeeld een grafiek die niet wordt toegelicht), zorg dan voor gesproken uitleg.
4. Maak de videospeler toegankelijk
De speler moet bedienbaar zijn met het toetsenbord en compatibel zijn met schermlezers.
5. Let op contrast en leesbaarheid in presentaties
Gebruik voldoende contrast in dia’s en vermijd kleine lettertypes. Wat in een zaal leesbaar lijkt, is dat online vaak niet.
Veelgemaakte fout: volledig vertrouwen op automatische ondertiteling zonder controle of correctie.
Automatische tools versus handmatige controle
Er zijn veel tools die beloven snel inzicht te geven in de toegankelijkheid van documenten. Ze zijn nuttig om fouten op te sporen, maar ze zien niet alles.
Een tool kan bijvoorbeeld signaleren dat een afbeelding geen alt-tekst heeft, maar niet beoordelen of de beschrijving inhoudelijk klopt. Ook de begrijpelijkheid van taal en de logica van een structuur vragen om menselijke beoordeling.
Digitale lesmaterialen toegankelijk maken betekent daarom: automatische controle combineren met handmatige toetsing.
Checklist: waar begin je?
Wil je structureel werk maken van digitale toegankelijkheid in het onderwijs? Start dan met deze stappen:
- Maak een inventarisatie van veelgebruikte formats (pdf, e-book, video).
- Stel minimale toegankelijkheidseisen op per type lesmateriaal.
- Train docenten en redacteuren in het gebruik van kopstijlen en alt-teksten.
- Controleer standaardtemplates op toegankelijkheid.
- Combineer automatische checks met handmatige controle.
- Leg verantwoordelijkheden vast in beleid.
Begin klein, bijvoorbeeld met nieuwe publicaties of één opleiding. Toegankelijkheid wordt vaak pas zichtbaar wanneer het ontbreekt. Door het vanaf het begin mee te nemen in het proces, voorkom je dat studenten achteraf om uitzonderingen moeten vragen. Dat is niet alleen efficiënter, maar vooral een kwestie van gelijke toegang tot onderwijs.
Wil je meer van dit soort inzichten ontvangen?
Schrijf je in voor de nieuwsbrief van Digitaal Toegankelijk.
