Skip to main content
Category

Slechthorend

Wat houdt digitale toegankelijkheid in als je slechthorend bent?

Olympische Spelen voor doven en slechthorenden

Door Auditieve Beperking, Doof, Slechthorend

Naast de Olympische spelen voor sporters zonder beperking, bestaan er ook Paralympische spelen voor sporters mét een beperking. Kunnen dove en slechthorende sporters daar ook gewoon aan deelnemen?

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

Het antwoord is een verrassend ‘nee’. Doven en slechthorenden vormen een aparte groep met hun eigen beperking: ze kunnen niet horen, maar hebben geen fysieke beperking. Dat maakt het lastig om eerlijk te kunnen concurreren met zowel deelnemers aan de Olympische als de Paralympische spelen.

Deaflympische Spelen

Om als dove mensen alsnog internationaal krachten te kunnen meten, zijn al in 1924 speciale ‘Deaf Olympisch spelen’ opgezet, ook wel Deaflympische Spelen of Deaflympics genoemd. Deze bestaan ook uit aparte zomer- en winterspelen en worden beide om de vier jaar gehouden in de oneven jaren.

Er gelden speciale eisen om mee te mogen doen. Sporters moeten een gehoorverlies hebben van minimaal 55dB en het gebruik van gehoorapparaten, cochleaire implantaten (CI) of hulpmiddelen is niet toegestaan. Deze eisen zorgen ervoor dat de dove sporters met dezelfde fysieke mogelijkheden deelnemen.

Communicatie

Mijn ervaring met amateursport is, dat doven normaal kunnen meedoen aan ‘reguliere’ sportclubs of sportscholen. Ik tennis en squash al jaren en ik speel ook met een horende sportpartner. Ook volg ik probleemloos zumba-lessen bij een gewone sportschool. Ik moet alleen soms om een herhaling vragen, als er een instructeur iets uitlegt.

Worstelaars in actie

Het uitgangspunt van de Deaflympics is echter, dat dove mensen extra visuele communicatiemiddelen nodig hebben. Denk aan gebarentaal en startvlaggen, in plaats van pistoolschoten of het fluiten van scheidsrechters. Bovendien hebben verschillende landen hun eigen gebarentaal. Daarom wordt tijdens de Spelen ISL als internationale gebarentaal gebruikt, zodat dove sporters, coaches en scheidsrechters onderling met elkaar kunnen communiceren zonder teveel taalbarrière.

De Nederlandse organisatie

Net als bij de andere spelen, strijden sporters voor winst bij uiteenlopende sporten, zoals atletiek, zwemmen, waterpolo en golf. Sommige sporten op de Deaflympische spelen worden  niet op andere spelen beoefend. Bowlen is daarvan een voorbeeld, een sport waar Nederland medailles mee heeft gewonnen.

Verenigingen voor deze dovensporten zijn in Nederland sinds 1926 aangesloten bij een bond. Voor 2009 bij Gehandicaptensport Nederland en sindsdien bij de Koninklijke Nederlandse Doven Sport Bond (KNDSB). De beste dove sporters zijn hier lid van. Begeleiding komt van dove trainers en coaches, die in veel gevallen zelf vroeger aan de Deaflympics hebben deelgenomen en nu hun ervaring kunnen delen.

Een waterval in Caxias do Sul

Hoe doen we het eigenlijk?

Een nadeel voor de Nederlandse deelnemers aan de Deaflympische Spelen is dat zij afhankelijk zijn van de fondsen en inzamelingsacties. Er is voor hen geen financiële ondersteuning vanuit de overheid of NOC*NSF. Daarom zijn er niet zo vaak groepen sporters in staat om deel te nemen aan de Deaflympische Spelen.

Toch zijn zowel onze voetballers als onze bowlers succesvol. Onlangs hebben de Nederlandse dove voetballers hun laatste kwalificatiewedstrijd tegen Zweden gewonnen en daarmee hebben een gouden ticket bemachtigd voor deelname aan de Deaflympische Spelen van 2022 in Caxias do Sul, Brazilië.

De bowlers Frank Braan en Martin Visser namen in 2005 deel aan de ‘Deaflympics’ in Melbourne en hebben daar een gouden medaille gescoord. Frank was pas een paar jaar eerder begonnen bij een dove bowlingsclub en hij mocht meteen met de Nederlandse selectie trainen. Inmiddels  bowlt hij niet meer op internationaal niveau, vanwege de kosten en tijdsinvestering.

Een zwemmer die de vlinderslag doet van bovenaf gezien

Online volgen

De KNDSB stimuleert zulke sporters en de groei van de teams. Met online inzamelingen worden de kosten van voor deelname aan wedstrijden en de reis naar de wedstrijdlocaties betaald. KNDSB-voorzitter Boris Pavloff geeft daarnaast elke maand online een update over het nieuws in de dovensportwereld, in Nederlandse Gebarentaal.

Thuisblijvers kunnen de sportprestaties volgen via internetstreaming, met eigen camerateams per land. Op die manier kunnen zij toch meegenieten. Laten we hopen dat ze ook de komende keren weer aan ondertiteling blijven denken.

Bijzondere positie

Het is misschien dubbel, dat dove sporters niet beperkt genoeg zijn voor de Paralympisch Spelen, en te beperkt voor gewone Olympische Spelen, vanwege communicatieproblemen.

Maar dat maakt de Deaflympische Spelen ook wel uniek en waardevol. Dat de dovengemeenschap uit de hele wereld tegen elkaar kan strijden om de medailles, zonder al het gedoe.

Werelddovendag (WDD): waarom een speciale dag voor doven en slechthorenden belangrijk is

Door Auditieve Beperking, Doof, Slechthorend

De dovengemeenschap is een niet heel zichtbare groep. En behoorlijk verspreid over Nederland, bovendien. Dat is één van de redenen waarom het zo belangrijk is dat doven en slechthorenden tijdens een speciale dag samen kunnen komen om elkaar te ontmoeten en van elkaar te leren. Daarnaast is het een manier om anderen iets te leren over de dovenwereld en de omgang met dove mensen.

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

Werelddovendag (WDD) is in 1958 opgericht door de ‘World Federation of the Deaf’ (WFD) onder de naam ‘International Day of the Deaf’. De dag wordt door de dovenwereld in Nederland en België elke vierde zaterdag van september gehouden. Op deze bijeenkomst wordt er altijd een informatiemarkt georganiseerd, met kraampjes voor bedrijven, stichtingen en scholen. En er zijn ook veel belangenorganisaties aanwezig, die uitleggen voor welke doelen zij opkomen.

Rondom de informatiemarkt worden er veel projecten, workshops en activiteiten gepland. Op deze dag kunnen doven en slechthorenden elkaar ontmoeten en samen activiteiten doen en lezingen of workshops volgen.

Kraampjes op de WDD

Lekker centraal

Over het algemeen wordt WDD georganiseerd door de grote belangenorganisaties, zoals Dovenschap of Nederlandse Dove Jongeren. Ook zijn er veel lokale stichtingen of verenigingen die de organisatie op zich nemen. Zoals Stichting Welzijn Doven Rotterdam (Swedoro) en Stichting Samenwerkende Utrechtse Doven Organisaties (SUDO). Deze stichtingen zijn vaak te vinden in steden, waar grote groepen doven wonen of waar een dovenschool of -instituut is.

Vorig jaar heeft de WDD door corona niet plaatsgevonden, een domper voor de vele geïnteresseerden. Zoals vaker, werd de dag dit jaar door SUDO in Utrecht georganiseerd, omdat het centraal in Nederland ligt.

De skyline van Utrecht in de schemer

Inclusie

Elk jaar wordt het thema voor de WDD met aandacht en zorg gekozen, uit de onderwerpen die in de dovenwereld spelen. Vorig jaar is de Nederlandse gebarentaal als officiële taal erkend. Dit jaar werd er samen gekeken hoe doven en slechthorenden een betere plek kunnen krijgen in de maatschappij: hoe ziet inclusie eruit, en hoe kom je daar samen? Nog steeds is het niet altijd makkelijk om een goede opleiding te volgen of een baan te vinden. Er is nog genoeg te doen om daar verandering in te brengen.

Toegankelijk voor iedereen

WDD is niet alleen gericht op doven en slechthorenden maar ook voor kennismakingen met horende mensen die nieuwsgierig zijn en open staan om meer over de wereld van doven en slechthorenden te leren. Zowel particulieren als instanties kunnen een bezoek brengen en meedoen. Er komen mensen met een persoonlijke interesse, maar ook organisaties die veel met doven werken of in aanraking komen met doven.

Het zal voor veel mensen een interessante openbaring zijn: zoveel mensen die met gebarentaal de hele dag met elkaar kletsen (wapperen). Alsof je een andere wereld binnenstapt.

Handen in de lucht bij een bijeenkomst

Een feestelijke dag

Voor mij was deze editie in het Beatrixtheater zeker mijn achtste keer; sinds 2014 ben ik bijna elk jaar aanwezig geweest. Mijn eerste keer in 2007 was extra bijzonder, omdat (toen nog) prinses Maxima een bezoek bracht aan de WDD in Eindhoven. Zelf was ik toen net begonnen met mijn site klinktprima.nl. Die dag heb ik mijn nieuwe initiatief gepresenteerd en mijn ervaringen gedeeld over de uitdagingen als dove op de arbeidsmarkt. Dat was een mooie ervaring, die ik heb beschreven in een blog op mijn eigen website.

Door het wisselende programma en de wisselende locatie, voelt het elk jaar weer anders en elk jaar als een feestelijke dag. Omdat de dovenwereld niet zo heel groot is, ontmoet ik altijd veel bekenden: oud-klasgenoten, vrienden of mensen die ik ken uit mijn professionele netwerk. Veel mensen maken de reis om elkaar te zien en van elkaar te leren. Gemiddeld komen er duizend mensen op een WDD af; je komt letterlijk ogen te kort op zo’n dag. Er is altijd wat te doen en vooral veel bij te kletsen en te wapperen met doven onderling.

Tips voor toegankelijke presentaties, lezingen en keynotes

Door Auditieve Beperking, Doof, Doofblind, Slechthorend, Tips & Trics, Tools, Visuele Beperking, WCAG

Waar corona een streep door fysieke evenementen zette, gingen organisaties door met online bijeenkomsten, evenementen en beurzen. Maar niet zonder slag of stoot. Want, hoe zorg je voor een stabiele internetverbinding terwijl je online presenteert? Hoe zorg je dat alle deelnemers met elkaar en met de presentatie kunnen communiceren? Je doet er tijdens een presentatie of lezing goed aan, om aan de ruim 4 miljoen Nederlanders met een beperking te denken.

Toegankelijkheid: tips voor organisatoren van online evenementen

Helaas zal niet iedere evenement-organisator over genoeg geld, tijd of kennis beschikken om álles te kunnen doen, voor een evenement voor iedereen. Maar, goed nieuws: ook zij kunnen ervoor zorgen dat hun online evenement toegankelijk is voor een groot publiek.

1.  (Digitale) hand-outs

Indien mogelijk, voorzie de deelnemers van het online evenement van hand-outs of de slides van presentaties. Op deze manier kunnen zij tekst, afbeeldingen en andere informatie op hun eigen tempo teruglezen. Het is een kleine moeite, terwijl je hier een groot deel van de bezoekers een plezier mee doet.

Mensen overleggen over presentatie hand-outs

2.  Live vertolking en ondertiteling

Waarom zouden persconferenties van de Rijksoverheid wel voorzien zijn van een gebarentolk, maar jouw evenement niet? Door de gesproken teksten in presentaties en evenementen live te laten vertolken naar gebarentaal wordt het evenement in een klap toegankelijker voor zo’n 1,5 miljoen doven en slechthorenden in Nederland. Stichting register Tolken Gebarentaal en Schrijftolken heeft een overzicht van in Nederland gekwalificeerde tolken gebarentaal. Via de website kunnen organisaties eenvoudig in contact komen met een tolk.

Een andere tip is het werken met automatische ondertiteling voor digitale evenementen. Afhankelijk van het platform waar het evenement op uitgezonden wordt, zijn er verschillende mogelijkheden.

3.  Toegankelijk platform

Het is interessant om kritisch te kijken naar het platform waar het digitale evenement plaatsvindt. Je kan als organisatie nog zo veel tijd stoppen in het toegankelijk maken van een presentatie, maar als bezoekers niet bij de presentatie kunnen komen, dan houdt het op.

Test bijvoorbeeld of het platform gebruikt kan worden via een toetsenbord (in plaats van een muis). Of in hoeverre schermlezers in staat zijn de tekst op te lezen naar deelnemers met een visuele beperking. Lees onze tips voor het testen van de toegankelijkheid van een website om zelf de toegankelijk van een (mogelijk) platform te testen.

Wil je de zekerheid hebben dat een platform door alle bezoekers gebruikt kan worden? We helpen je graag verder.

4.  Transcript van opgenomen beelden

Vaak worden online presentaties en lezingen opgenomen zodat ze later (opnieuw) bekeken kunnen worden. Als tip 2 in acht is genomen, is de video van de presentatie al voorzien van ondertiteling en zelfs in gebarentaal te begrijpen. Nog een stapje verder gaan? Transcribeer de gesproken tekst en publiceer deze online.

Met de tools van nu, hoeft het niet veel werk te zijn om een video’s naar tekst om te zetten. Software, zoals AmberScript, maakt het mogelijk om gesproken tekst automatisch om te zetten naar uitgeschreven tekst.

Transcripties bieden de mogelijkheid om later rustig terug te lezen. Naast een enorm gemak voor de bezoekers van je evenement biedt een uitgeschreven versie van een presentatie nog een kans: verbeterde SEO-waarde van je website. Een win-win-situatie dus!

Een volle zaal mensen luistert of kijkt naar een presentatie

Toegankelijkheid: tips voor sprekers op online evenementen

Uiteraard ligt de verantwoordelijkheid voor toegankelijke online evenementen niet alleen bij de organisatoren. De sprekers hebben net zoveel verantwoordelijk. Goed om te weten als spreker: de stappen die je kunt zetten om jouw presentatie toegankelijker te maken, zijn voor jou relatief eenvoudiger dan voor de organisatie.

Toegankelijke slides en presentaties

Zorg dat de slides en presentatie toegankelijk zijn opgebouwd: maak het font minstens 18 pixels groot en pas de juiste kleurcontrasten toe (minimaal 4,5:1). Ook hier geldt: volg de webrichtlijnen van de WCAG. Deze richtlijnen zijn over de jaren getest en bijgesteld, waardoor ze je zeker zullen helpen bij jouw presentatie.

Gesproken alternatieve beschrijvingen

Illustraties, grafieken en afbeeldingen zijn onlosmakelijk verbonden met presentaties. Blinden en slechtzienden zullen de informatie uit deze grafische elementen niet of minder goed meekrijgen. Beschrijf daarom visuele elementen in je presentatie zo veel mogelijk.

Beschrijf sprekers

Belangrijk in settings waar meerdere personen een presentatie geven: geef aan wie er aan het woord is. Op deze manier is het voor online bezoekers met een visuele beperking duidelijk te volgen wie wat toe te voegen heeft aan een gesprek.

Vergeet de ondertiteling niet

Door Apps & Websites, Auditieve Beperking, Doof, Slechthorend

Het is voor dovenden en slechthorenden belangrijk dat online video’s toegankelijk zijn. Niet alle bedrijven kiezen er echter voor om hun video’s te ondertitelen. Misschien kost het tijd en energie, of zijn ze zich er niet van bewust dat sommige mensen de video’s zonder ondertiteling niet kunnen volgen. Ik vind het een goed idee om de bedrijven erop te wijzen.

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

Sociale media en video’s

Voor doven en slechthorenden zijn sociale media zeer handig. Het gebruik ervan is een goede manier om nieuws bij te houden. Ook worden sociale media gebruikt om mensen, bedrijven en televisieprogramma’s te volgen. Veel dove en slechthorende mensen maken ervan gebruik, vooral van Facebook en Instagram. En onder jongeren is TikTok een populair sociaal medium.

Voor mensen met een auditieve beperking is het handig om visuele informatie te kunnen delen, bekijken en volgen. In groepen gericht op doven en slechthorenden, zoals op Facebook, worden video’s in Nederlandse Gebarentaal gedeeld. Tekst is vaak in eenvoudige taal geschreven, omdat het taalniveau van doven en slechthorenden lager kan zijn. Zo wordt er makkelijk gecommuniceerd en informatie gedeeld.

Ontbreekt ondertiteling, dan vraag ik erom

Zelf gebruik ik Facebook, Twitter, Instagram en LinkedIn. Meestal gebruik ik die voor zakelijke doeleinden en het delen van mijn blogs en nieuws. In het algemeen lees ik nieuwsberichten, leuke berichtjes van mijn vrienden, mijn favoriete bekende Nederlanders en van een paar televisieprogramma’s, zoals ‘Boer zoekt vrouw’ en ‘Een huis vol’.

De meeste video’s die ik tegenkom zijn voorzien van ondertiteling, zoals die van Hugo de Jonge, Rick Brink en een paar bekende Nederlanders. Mocht ik een belangrijke video tegenkomen van een organisatie of stichting die geen ondertiteling heeft gebruikt, dan vraag ik via een berichtje netjes om ondertiteling te plaatsen met een uitleg erbij over mijn doofheid en dove mensen. Ze reageren meestal netjes dat ze eraan zullen werken in de toekomst.

een mobiele telefoon met logo's van diverse sociale media

Niet alleen voor doven

Wat mij opvalt, is dat sommige video’s zoals die van nieuwsuitzendingen soms wel en soms niet ondertiteld zijn. Omdat het belangrijke kanalen zijn voor nieuws, vind ik dat de video’s altijd van ondertiteling moeten zijn voorzien. Het is niet alleen fijn voor doven en slechthorenden, maar ook voor mensen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS), laaggeletterde mensen en mensen die de Nederlandse taal niet voldoende beheersen. Zij kunnen ook leren van het lezen van de Nederlandse ondertiteling.

Het is eenvoudig om bij een video op YouTube of Facebook ondertiteling te plaatsen. In deze video zie je hoe dat moet.

Wie meer wil weten over (on)toegankelijkheid van de ondertiteling, kan mijn eerdere blog over dit onderwerp lezen.

Waarom eenvoudige taal belangrijk is voor doven en slechthorenden

Door Auditieve Beperking, Doof, Slechthorend

Voor dove en slechthorende mensen, die bij geboorte of op jonge leeftijd doof of slechthorend zijn geworden, is lezen en schrijven niet vanzelfsprekend.

Teksten in Taalniveau B1 voor doven en slechthorenden

Omdat het taalniveau van doven en slechthorenden minder goed is dan van horende mensen, is het belangrijk om in de toegankelijkheid van websites geen te moeilijke taal te gebruiken. Vaak denken mensen bij toegankelijkheid alleen aan voor de hand liggende zaken als een alt-tekst bij een afbeelding, maar minder snel aan het gebruiken van eenvoudige taal.

Taalniveau B1 staat voor eenvoudig Nederlands. De meerderheid van de bevolking begrijpt teksten die op dit niveau geschreven zijn. Een tekst op dit niveau bestaat uit makkelijke woorden die bijna iedereen begrijpt en uit korte zinnen.

In totaal zijn er 6 taalniveaus, waarbij A1 het laagste is en C2 het hoogste. Bedrijven en overheden schrijven vaak op niveau C1, maar dit niveau is niet voor iedereen goed te begrijpen.

Kenmerken van teksten op taalniveau B1:

  • Duidelijke titels en gebruik van tussenkoppen
  • Een actieve schrijfstijl waar voorbeelden in voorkomen
  • Simpele woorden die iedereen kent en begrijpt
  • Korte en heldere zinnen.
Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

In dit blog zal ik het taalbegrip en de ontwikkeling ervan bij deze groep mensen toelichten.  Ik behandel onder andere hoe doven en slechthorenden de Nederlandse taal leren en hoe zij thuis hun taalvaardigheid ontwikkelen. Ook zal ik wat meer toelichten over mijn eigen taalontwikkeling en over het onderzoek naar begrijpend lezen bij dove volwassenen, waar ik aan heb deelgenomen.

vrouw zit aan tafel met laptop en communiceert in gebarentaal

Dove en slechthorende kinderen

Kinderen die jong (vanaf hun geboorte of tijdens de kinderjaren) geconfronteerd worden met een auditieve beperking, hebben een hoor-achterstand. Dat geldt ook voor kinderen met een hoortoestel of een cochleair implantaat.

Dove en slechthorende kinderen krijgen namelijk logischerwijs minder (of zelfs geen) gesproken taal mee. Zowel thuis, op school als in andere contexten. Ze groeien op met veel ontbrekende informatie over de gesproken Nederlandse taal. 

Doordat ze minder gesproken taal meekrijgen, ontstaan er zwakheden in het toepassen van de geleerde grammatica, waardoor ze meer moeite hebben met begrijpend lezen en schrijven dan horende mensen.

Woordenschat

Je kunt je voorstellen dat als je niet hoort, er ook veel minder diversiteit zit in de woorden die je leert en onthoudt. Het verschil in woordenschat tussen dove en horende kinderen is niet alleen afhankelijk van het soort woorden, maar ook van het soort kennis dat hiervoor vereist is. Dove en slechthorenden kennen niet alleen minder woorden, ze kennen ze ook minder goed dat horende kinderen. 

Dove en slechthorende kinderen missen vooral moeilijke woorden, omdat ze niet constant alles meekrijgen. Er is namelijk veel taal nodig om moeilijke woorden te omschrijven en te leren. Juist dat stuk van gesproken taal van anderen krijgen ze niet of weinig mee. Voor een goede taalontwikkeling zijn ze vooral afhankelijk van tweetalig onderwijs op school, veel gesprekken met hun ouders en veel lezen.

Tweetalig onderwijsaanbod

Dove en slechthorende kinderen in Nederland krijgen naast Nederlandse Gebarentaal (NGT) ook gesproken Nederlands. Dat wordt in de praktijk tweetalig onderwijs genoemd. Ze krijgen basis taallessen Nederlands, die worden ondersteund met extra uitleg in NGT.

Er wordt soms ook gebruik gemaakt van Totale Communicatie (TC), soms extra ondersteund met gebaren (NmG). TC is ontstaan vanuit het idee dat communicatie belangrijker is dan taal. Oftewel: de boodschap begrijpen en kunnen overbrengen is het belangrijkst. Daarom zijn bij TC alle hulpmiddelen die je kunt inzetten om iets over te brengen, geoorloofd. Denk aan liplezen, lichaamstaal, tekenen, pantomime en pictogrammen. 

man en vrouw in cafe communiceren met elkaar in gebarentaal

Liplezen

Veel dove leren ook liplezen (spraakafzien). De meeste kinderen kunnen liplezen en gesproken woorden vormen, met ondersteunende gebaren. Voor geschreven taal is dat natuurlijk anders, ook dat draagt eraan bij dat dove kinderen de geschreven taal minder goed beheersen. 

Gebarentaal gebruikt andere grammatica dan Nederlandse taal

Daar komt nog bij dat de Nederlandse Gebarentaal (NGT) geen taal is waarin je kunt schrijven en dat deze bovendien een andere grammatica heeft dan de Nederlandse taal. In NGT zijn er bijvoorbeeld geen lidwoorden en hebben werkwoorden geen verleden tijd, behalve met een specifiek tijdsgebaar (‘gisteren’). Dove kinderen die in NGT communiceren, kunnen daardoor moeite hebben met het leren schrijven in het Nederlands.

10% van dove en slechthorende volwassenen is laaggeletterd

In 2017 heb ik meegedaan aan een onderzoek naar de leesvaardigheid en leesbehoeften van dove volwassenen. Dit onderzoek was een samenwerking tussen Dovenschap, GGMD en Koninklijke Kentalis. Het was het eerste onderzoek naar het taalniveau, de taalontwikkeling en de leesvaardigheid van dove en slechthorende volwassenen. 

Uit het onderzoek bleek dat doven en slechthorenden veel meer problemen hebben met lezen dan gemiddeld. Naar schatting is 10% van hen op volwassen leeftijd laaggeletterd. Dat betekent dat het leesniveau te laag is om zichzelf voldoende te kunnen redden in de maatschappij. 

De rol van opvoeding en het moment van doof worden

Er spelen verschillende factoren een rol bij de taalontwikkeling van dove en slechthorende volwassenen. Ten eerste het moment en de manier waarop iemand doof of slechthorend is geworden, maar ook hoe ze thuis en op school met de Nederlandse taal zijn opgegroeid. 

Hoe ik mijn taalvaardigheid heb verbeterd

Als horende peuter ben ik in aanraking gekomen met twee talen: Nederlands en Engels. Nadat ik doof ben geworden op tweeënhalf jarige leeftijd, hebben mijn ouders meteen uitgezocht hoe ze mij taal konden laten leren. Zo ben ik dankzij veel taalspelletjes met drie talen in aanraking gekomen: Nederlands, Engels en gebarentaal. Allemaal bedacht door mijn vader.

Daardoor heb ik een enorme interesse ontwikkeld in talen, in het lezen, in het schrijven, in het spreken en in het spraakafzien. Als kind heb ik altijd veel gelezen zowel in het Nederlands als Engels. 

grote toeter met bloemen erin

Veranderingen toen ik volwassen werd

Als dove volwassene merkte ik dat ik ondanks het vele lezen en schrijven, ik toch nog steeds moeite heb met bepaalde woorden, zoals lidwoorden, maar ook met de Nederlandse grammatica als geheel. Waarschijnlijk komt dit doordat ik ben opgevoed door Engelse ouders die de Nederlandse taal niet perfect beheersten.

Daarnaast keek ik vroeger als kind weinig Nederlandse televisieprogramma’s, omdat er toentertijd geen of weinig ondertiteling beschikbaar was en omdat mijn ouders weinig Nederlandse programma’s keken.

Gelukkig kan ik zeggen dat mijn Nederlands taalniveau ruim voldoende is en dat ik veel blogs en artikelen schrijf en kan delen met lezers. Ik vind boeken en tijdschriften lezen erg leuk en ontspannend.

Iedereen is uniek

Als vanzelfsprekend is iedere dove en slechthorende persoon verschillend en hun taalachtergrond en -ontwikkeling daarom ook.

Verder vind ik het erg positief dat er tweetalig onderwijs wordt geboden aan dove en slechthorende kinderen. Het is belangrijk dat ze de kans krijgen om hun taal goed te ontwikkelen. Dan gaat het om zowel begrijpend lezen, schrijven, liplezen, kunnen spreken als ook het leren van de Nederlandse Gebarentaal. Gelukkig is het aanbod nu groter dan toen ik opgroeide.

Daarom is het belangrijk dat behalve het onderwijs, ook ouders rekening houden de taalontwikkeling van jonge kinderen. Zij kunnen ervoor zorgen dat het leren van een taal (waaronder ook spreken en liplezen vallen) ook leuk en interessant wordt. Zo worden deze kinderen op latere leeftijd gestimuleerd om zelfstandig hun taal verder te ontwikkelen, tijdens hun vervolgopleiding, maar ook ‘gewoon’ door het lezen van boeken.

 

Culturele toegankelijkheid voor doven en slechthorenden

Door Auditieve Beperking, Doof, Slechthorend

Vroeger gingen weinig doven naar een museum, theater of muziekevenement, voornamelijk omdat ze het niet kunnen volgen. Het is minder interessant en zonde om te betalen voor iets wat je niet goed kunt verstaan of begrijpen.

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

Hoe cultuur ontoegankelijk is vanaf jeugd

Voor dove kinderen gold lang hetzelfde. In het museum moesten ze het doen met de kleine tekstjes naast de kunstwerken. Docenten of ouders zullen tussendoor wel iets uitgelegd hebben, maar er bleef ontbrekende informatie.

Horenden kregen meer informatie tijdens rondleidingen, in gesproken vorm van een medewerker of via een audio-rondleiding. Zo kregen zij niet alleen meer, maar ook boeiendere informatie dan alleen de beperkte informatie op de bordjes. Rondleidingen in de Nederlandse Gebarentaal werden nog nauwelijks aangeboden.

Hierdoor kregen doven geen informatie over kunst en geschiedenis. Als dat op jonge leeftijd al niet interessant gemaakt wordt, dan ‘klikt’ het niet bij kinderen. Met tot gevolg dat ook volwassen doven en slechthorenden minder vaak naar het museum gaan en de functie en het belang van kunst minder makkelijk begrijpen.

vrouw kijkt naar schilderij met koptelefoon op

Dove museumgids in Nederlandse Gebarentaal

Om hier verandering in te brengen zijn twee dove zussen en ondernemers van ‘Wat telt!’ samen met het FOAM (Fotomuseum Amsterdam) het initiatief ‘Musea in Gebaren’ gestart. Dit initiatief maakt kunst en cultuur toegankelijk voor doven en slechthorenden. Dit doen ze door doven op te leiden tot museumgids, zodat die rondleidingen kunnen geven in de musea. Er zijn inmiddels 15 musea die zich hebben aangesloten en structurele programma’s aanbieden in Nederlandse Gebarentaal. Tien van die musea bevinden zich in Amsterdam (zoals FOAM, het van Gogh museum, het stedelijk en ‘Rijks’). Een ander voorbeeld is het Van Abbemuseum in Eindhoven. Voor meer informatie over deze toegankelijke musea kun je hier vinden.

Mijn ervaring met Musea in gebaren

Dankzij musea in Gebaren krijgen doven nu de kans om verschillende musea met plezier te gaan bewonderen. Met een dove museumgids leren dove bezoekers over de kunst en de geschiedenis van Nederland en de wereld. Ik ben met mijn gezin een paar keren bij Van Abbemuseum geweest en heb deelgenomen aan de rondleiding in Gebarentaal. Dat was heel interessant en informatief.

Sencity, muziekevenement voor alle zintuigen

Ook muziekevenementen zijn vaak niet goed toegankelijk voor doven. Daar is sinds 2003 verandering in gekomen. Er wordt elk halfjaar een speciaal muziekevenement voor doven en slechthorenden georganiseerd: Sencity.

Op dit evenement zijn speciale zingtuigprikkelende faciliteiten aanwezig: muziek wordt vertaald naar geur, smaak, tekst, beeld en trillingen met een triplaat in een zaal. Het doel van Sencity is om een vertaling te maken van de passie en emotie uit de muziek naar alle mogelijke zintuigen in plaats alleen van het gehoor. Een deel van de optredens wordt vertaald door muziektolken en signdancers. Met de Sensefloor, een trillende vloer die kleuren laat zien, kunnen bezoekers muziek voelen.

mensen op een feest van achter gezien met hun handen in de lucht

Mijn ervaring met Sencity

Ik ben met mijn horende man en horende vriendin (zij heeft een dove broer) meteen naar de eerste editie in Rotterdam geweest. Het was een prachtige ervaring voor mij: Ik kwam ogen te kort, er viel zoveel te beleven en te ervaren! Ik had toen nog geen cochleair implantaat (CI), dus ik kon alleen van de muziek genieten via andere zintuigen dan horen. Er ontstond een soort visuele muziek, een heel andere manier van genieten en ervaren. Daarna ben ik nog een aantal keren naar Sencity gegaan. Het blijft een prachtig muziekevenement. Nu ik een CI heb, genoot ik ook van het muziekgeluid. Ook is weerzien van van bekende doven, klasgenoten en vrienden altijd leuk.

Een ander voorbeeld van een speciaal muziekevenement is Mutesounds. Het doel van Mutesounds is vergelijkbaar met dat van Sencity, maar hierbij komen ook kunst, poëzie, comedy en theater aan bod. Het initiatief is gestart als afstudeerproject van een aantal studenten Cultureel Maatschappelijke Vorming.

Muziek- en theatervoorstellingen in gebarentaal

Naast musea en muziekevenementen, wordt er ook steeds meer aandacht besteed aan het toegankelijk maken van muziek- en theatervoorstellingen voor doven en slechthorenden.

Doven en slechthorenden bezoeken graag theatervoorstellingen, musicals en cabaret. Bij een voorstelling of concert missen zij de hele of delen van de voorstelling. Met een gebaren- of schrijftolk erbij is het mogelijk om de live-voorstelling volledige te beleven.

Stichting Theater met Tolk is sinds 2017 actief en wil Nederlandse theaters, muziekpodia en festivals toegankelijk maken voor doven en slechthorenden. Daarnaast adviseren ze theaters, muziekpodia, gezelschappen en orkesten bij het toegankelijk maken van hun activiteiten.

een volle theaterzaal met een acteur op het podium

Grote producties

Soms wordt er ook voor grote producties speciale moeite gedaan om deze toegankelijk te maken. In 2018 werd dat gedaan voor de musical Soldaat van Oranje. De hele zaal zat vol met doven en slechthoren en hun horende familie en vrienden. De hele voorstelling werd getolkt in Nederlandse Gebarentaal en ondertiteling (eigenlijk boventiteling). Ik ben er geweest met mijn man. Dat was een prachtige voorstelling, die ik dankzij de gebarentolken op het scherm boven het theater kon volgen.

Muziektolken en Signdancers op TV

Muziektalken en signdancers zorgen ervoor dat niet alleen de tekst, maar ook de muziek visueel gemaakt wordt. De tekst wordt poëtisch en ritmisch vertaald naar gebarentaal. Ook de zanglijn, melodieën en het ritme van de muziek zijn hierbij belangrijk. De muziek wordt overgebracht door gebruik van beweging en mimiek. Door middel van deze combinatie kan de sfeer van een lied worden weergegeven, zodat dove en slechthorende mensen ook kunnen genieten van muziek.

Muziektolken en dove signdancers hebben een tijdje gelobbyd bij de NPO om muziekevenementen op TV beter toegankelijk te maken. Zo is er een samenwerking ontstaan tussen de muziektolken, signdancers en de NPO en AVROTROS. Er zijn afspraken gemaakt om onder andere The Passion en het Eurovisie Songfestival uit te zenden via NPO Extra in toegankelijke vorm.

Eurovisie Songfestival

Tijdens het Songfestival van 2019 – dat door de Nederlandse Duncan Laurence gewonnen is – zijn er voor het eerst ook liedjes ‘gesigndancet’. Dit was erg succesvol en bovendien een dubbel feest, omdat Nederland met Duncan Laurence gewonnen heeft. Er kwamen veel mooie complimenten van dove en slechthorende, maar ook horende kijkers. Ook dit jaar werd het songfestival weer toegankelijk gemaakt op dezelfde manier.

Mijn ervaring

Ik vind het echt geweldig dat er steeds meer gebarentaal in de maatschappij gebruikt wordt en dat het ook steeds meer geaccepteerd wordt. Het is hard werken voor doven, die museumgids of signdancer willen worden en daarmee ook deelnemen aan een voorstelling, museumtentoonstelling of muziekevenement.

Het is een compleet verschil met 30 jaar geleden. In mijn jeugd waren er weinig culturele instellingen of evenementen toegankelijk voor doven. Ik kon alleen gebruik maken van (tele)tekst en bordjes met informatie. Deze acceptatie en mogelijkheid tot deelname is echt een droom voor de dovengemeenschap.

Belangenbehartigers voor doven en slechthorenden

Door Auditieve Beperking, Doof, Slechthorend

Wat de meeste mensen niet weten, is dat er belangenbehartigers zijn voor mensen met een auditieve beperking. Ze zetten zich op verschillende manieren in voor de belangen van doven en slechthorenden. Bijvoorbeeld door op te komen voor hun rechten, waardoor de maatschappij toegankelijker voor hen wordt.

In dit blog ga ik toelichten wat de verschillende belangenbehartigers zoal doen, op welke manieren ze opkomen voor de belangen van doven en slechthorenden en hoe ze daarmee bijdragen aan het vergroten van de (digitale) toegankelijkheid.

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

Zeven belangenorganisaties

Er zijn zeven verschillende belangenbehartigers voor de doelgroepen van doven en slechthorenden in Nederland. Eén van de belangrijkste belangenbehartigers is Dovenschap. Dovenschap is een overkoepelend orgaan waarin zes landelijke dovenorganisaties en dertien regionale welzijnsstichtingen zijn aangesloten.

Dovenschap

In 1951 is de Dovenraad, het begin van Dovenschap, opgericht. Het doel van de Dovenraad was om de krachten te bundelen om zo als een eenheid namens alle dovenorganisaties hun belangen te bewaken en zichtbaar te maken. De dovenraad was er ook om als een partij duidelijk te maken wat de wensen van de dovengemeenschap zijn.

jonge vrouw geeft iets aan in gebarentaal

De Dovenraad kon zich in de jaren tachtig goed organiseren, dankzij subsidie en steun van de aangesloten organisaties. Er werd in die tijd geld en tijd besteed aan verschillende belangrijke zaken, zoals ondertiteling van tv-programma’s, het ontwikkelen van voorlichtingsmateriaal, het beroepsmatiger aanpakken van tolken gebarentaal en het oprichten van een telecommunicatiecommissie, die ging zorgen voor de teksttelefoon.

Nadat de Dovenraad failliet ging in 1992, werd eerst de Nederlandse Dovenorganisatie de opvolger, om uiteindelijk in 1999 te resulteren in het oprichten van het huidige Dovenschap in 1999 opgericht.

Dovenschap werkt samen met andere organisaties voor doven en slechthorenden, zoals de Nederlandse Vereniging voor Slechthorenden (NVVS), de Stichting Plotsdoven, de Nederlandse Dove Jongeren (NDJ), de Nederlandse federatie van ouders van dove en slechthorende kinderen en van kinderen met spraak-taalmoeilijkheden (de FODOK en FOSS) en Slechthorende Jongeren (SH-Jong).

Dovenschap heeft ambassade-groepen die zich ieder op een eigen gebied bezighouden, waaronder:

  • Erkenning Nederlandse Gebarentaal (dit is gelukt in 2020)
  • Goede voorlichting aan ouders van dove kinderen (o.a. over het cochleair implantaat en de Nederlandse Gebarentaal
  • Goede kwaliteit van het dovenonderwijs
  • Gelijke behandeling van doven in de samenleving
  • Toegankelijkheid van de samenleving
  • Voldoende aanbod van gebaren- en schrijftolken
  • Betere kwaliteiten van ondertiteling op televisie
  • Bereikbaarheid van 112 en telefooncontact.

Belangenbehartigers voor jongeren

SH-Jong is een vereniging voor slechthorende jongeren tot dertig jaar oud. Zij richten zich voornamelijk op ontmoetingen, waarbij het leggen van contacten met andere slechthorende jongeren centraal staat. Ook geven ze voorlichting op onder andere scholen en bedrijven. 

Door middel van het lotgenotencontact willen ze stimuleren dat hun leden meer zelfvertrouwen krijgen. Daardoor kunnen zij zo positief mogelijk door het leven gaan en obstakels overwinnen. 

jongen en meisje zitten in café en praten in gebarentaal

Om hen daarbij houvast te bieden pleiten ze – onder meer door politiek te lobbyen – voor een hoge mate van kwaliteit van ondertiteling, voor lagere kosten van hulpmiddelen, de inzet van ambulante begeleiding, meer acceptatie van (schrijf)tolken op plekken waar dat nu nog vaak een taboe is en een campagne om meer bewustzijn te creëren rondom slechthorend zijn. Bij dit laatste spelen vooral hun voorlichting een grote rol.

Stichting Plotsdoven

De Stichting Plotsdoven is een Nederlandse stichting, opgericht in 1989. Deze stichting fungeert als belangenbehartiging van plots- en laatdoven. Plotsdoven zijn mensen die op later leeftijd (plotseling) doof geworden zijn.

De Stichting Plotsdoven richt zich voor een zeer groot deel op lotgenotencontact. Daartoe organiseert zij veel activiteiten: zo is er een eigen werkgroep plots- en laatdove jongeren (tot 35 jaar). Bij al deze activiteiten is volwaardige communicatie essentieel. Naast het lotgenotencontact en de belangenbehartiging wordt ook voorlichting gegeven.

vrouw van achter gefotografeerd met gehoorapparaat

Sinds 2016 is de stichting Plotsdoven in een federatieve stichting een samenwerkingsverband aangegaan met FODOK (Federatie Ouders van Dove Kinderen) en de Nederlandse Dove Jongeren. Onder de naam Divers Doof werken ze op diverse gebieden samen.

Belangen van alle doven en slechthorenden

Alle belangenorganisaties hebben eigen taken om de belangen van hun doelgroep goed te bewaken en beschermen. Zonder goede voorlichting en lobby zou de toegankelijkheid voor auditief beperkten in het gevaar kunnen komen. Voorbeelden hiervan zijn het ontstaan van ondertiteling op televisie, meer beschikbare gebaren- en schrijftolken voor zowel privé- als werksituaties en natuurlijk de erkenning van Nederlandse Gebarentaal. Nederlandse Gebarentaal is in 2020 eindelijk erkend, na jarenlang hard werken en lobbyen vanuit Dovenschap met belangrijke ondersteuning van aangesloten organisaties.  

Onlangs zijn er Tweede Kamerverkiezingen geweest. Er zijn aantal speciale stembureaus opgericht voor dove stemmers, met dove vrijwilligers, gebarenvaardige vrijwilligers en instructievideo’s.

Dankzij de actie van Dovenschap, stichtingen en dove vrijwilligers zijn er een aantal toegankelijkere stembureaus voor dove stemmers mogelijk gemaakt. In de toekomst zullen deze vaker opgezet worden bij andere stembureaus. Doven en slechthorenden hebben ook het recht om te stemmen en duidelijk te kunnen communiceren bij het stembureau.

Zo zijn er vele voorbeelden te noemen die hebben bijgedragen aan het toegankelijker en makkelijker maken van het leven van doven en slechthorenden door het bestaan van deze belangenorganisaties. Mooie initiatieven die bewijzen dat je door krachten te bundelen, altijd meer bereikt. 

De digitale (on)toegankelijkheid van ondertiteling

Door Auditieve Beperking, Doof, Doofblind, Slechthorend

Voor doven en slechthorenden is het heel belangrijk en handig om goed werkende ondertiteling te hebben bij televisieprogramma’s en YouTube-filmpjes. Helaas werkt die ondertiteling niet altijd even goed.

In dit blog leg ik uit hoe ondertiteling in Nederland is ontstaan, hoe het werkt, welke wetgeving rondom ondertiteling er is en wat er aan de huidige situatie verbeterd dient te worden.

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

40-jarig jubileum van ondertiteling bij de publiek omroep

In 1980 werd ondertiteling in Nederland met de eerste ondertitelapparatuur handmatig ontwikkeld. Het eerste programma in Nederland dat ondertiteld was, was het journaal. In 1992 werd vervolgens teletekstpagina 888 opgezet, waarmee kijkers ondertiteling bij televisieprogramma’s of het journaal aan kunnen zetten. In de loop der jaren is het gebruik van ondertiteling verder uitgebreid en verbeterd.

jongen in geel shirt kijkt naar oude televisie

Samenwerkingsverband Ondertitel Alle Programma’s

Om ervoor te zorgen dat de omroepen kwalitatief goede ondertiteling verzorgden, werd in 2009 het Samenwerkingsverband Ondertitel Alle Programma’s – of SOAP! – in het leven geroepen. SOAP! bestond uit samenwerkende landelijke belangenorganisaties voor doven en slechthorenden.

Het samenwerkingsverband vroeg continu aandacht voor de ondertiteling van Nederlandstalige televisieprogramma’s, bioscoopfilms, instructie- en voorlichtingsfilmpjes. Ook hield SOAP! in de gaten of omroepen de wettelijk voorgeschreven hoeveelheid ondertiteling realiseerden en formuleerden ze politieke actiepunten.

Helaas is het project in 2015 gestopt, maar de belangenorganisaties (o.a. Dovenschap) en Ieder(in) lobbyen via andere wegen proberen zo te zorgen voor zoveel mogelijk kwalitatieve ondertiteling.

Ondertiteling vastgelegd in de wet

Inmiddels geldt sinds 1 januari 2008 een wettelijk verplichting tot ondertiteling. Dit komt voort uit het feit dat de media de samenleving via publieke en commerciële omroepen informeren. Bij die samenleving horen natuurlijk ook de mensen met een beperking. Daarom moeten de media zich inzetten voor toegankelijkheid door onder andere het toevoegen van ondertiteling, maar bijvoorbeeld ook door de inzet van gebarentolken.

Hand met afstandsbediening en op de achtergrond een onscherpe televisie

Verbeteren van de voorzieningen

Ondanks dat er al veel verbeterd is rondom ondertiteling, valt er nog een hoop te winnen. Gezamenlijke belangorganisaties hebben daarom in februari 2020 een klachtenbrief opgesteld gericht aan het ministerie van OCW (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap).

In de brief worden grofweg de volgende punten gemaakt:

  • De kwaliteit en toegankelijkheid van ondertiteling moet beter.
  • Het minimale percentage van de programma’s op televisie die ondertiteld dienen te worden, moet omhoog. Die percentages zijn nu heel laag, van 5% tot 15% afhankelijk van of het een regionale of landelijke omroep betreft.
  • Men vindt dat er duidelijke maatregelen opgesteld moeten worden om ervoor te zorgen dat media voor iedereen toegankelijk zijn.

En niet zonder succes! Tijdens de jaarlijkse Wereld Televisie Dag op 23 november werd in de Eerste en Tweede Kamer besloten dat er concrete afspraken gemaakt worden om de kwalitatieve en kwantitatieve doelen voor toegankelijkere televisie te behalen.

Hoe ik ondertiteling ervaar

Ondertiteling op de Nederlandse televisie

Wanneer ik televisie kijk, maak ik altijd gebruik van ondertiteling. Ik zet dan via de vaste instellingen de ondertiteling aan. Er is uiteraard ook ondertiteling van Teletekst, via 888. Deze TT888 vind ik minder prettig, vanwege het contrast tussen de verschillende kleuren in het blok.

Vaak werkt ondertiteling bij de publieke omroep en via NPO Gemist redelijk goed. Wel is er soms sprake van een storing of loopt de ondertiteling achter bij live-televisie. Dit kan zeker beter, als we bijvoorbeeld kijken naar de Engelse omroep BBC. De ondertiteling daar is niet alleen kwalitatief beter, maar ook beter gesynchroniseerd.

Over de commerciële omroepen ben ik minder tevreden. Voor een kwart van de Nederlandse programma’s van de commerciële omroepen is geen ondertiteling beschikbaar. De ondertiteling loopt ook vaak heel erg achter.

Een laptopscherm met daarop meerdere zoekresultaten op YouTube

Ondertiteling op YouTube

Veel filmpjes hebben bijvoorbeeld alleen de automatische ondertiteling van YouTube en die wordt meestal als zeer slecht beoordeeld door doven en slechthorenden.

Helaas is er op YouTube weinig ondertiteling beschikbaar. De meeste mensen plaatsen YouTube video’s zonder ondertiteling. Uit onwetendheid of luiheid. De automatische ondertitelingsfunctie van YouTube biedt helaas ook geen soelaas. Deze ondertiteling komt bijna niet overeen met wat er gezegd wordt in een filmpje. Woorden worden veranderd in andere woorden en zinsconstructies en interpunctie kloppen zelden.

Het is heel eenvoudig om zelf ondertiteling toe te voegen aan je YouTube-filmpje, maar helaas nemen mensen meestal deze moeite niet.

Conclusie

Ik ben erg blij dat de mediawet ondertiteling verplicht en dat er belangenorganisaties zich hard maken om het aanbod te verhogen en de kwaliteit te verbeteren. Zowel op televisie als online. Dat is echt nodig, want zonder ondertiteling mis ik – net als alle doven en slechthorenden – niet alleen de complete beleving van een video, maar ook veel cruciale informatie. En uiteindelijk willen we dat iedereen in Nederland mee kan doen.

De moeilijkheden van mondkapjes voor doven en slechthorenden

Door Auditieve Beperking, Doof, Slechthorend Geen Reacties

Voor veel doven en slechthorenden is het noodzakelijk om iemands mondbeeld (de vorm die de mond maakt tijdens het praten) en mimiek te zien, om te kunnen liplezen en interpreteren wat iemand zegt. Veel van hen worstelen tijdens de corona-periode met communiceren, aangezien de mondkapjesplicht ervoor zorgt dat de mond van mensen niet zichtbaar is. Hun gehoorbeperking is niet zichtbaar, wat het probleem nog ingewikkelder maakt. Het resultaat is moeizame communicatie en onbegrip. In deze blog leg ik graag uit hoe doven en slechthorenden dit ervaren en wat mogelijke oplossingen zijn.

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

Sinds 1 december 2020 is het dragen van een mondkapje in onder andere winkels, musea en theaters verplicht. Voor de horende mens zijn de consequenties hiervan te overzien. Maar stel je eens voor dat je als een doof persoon bij de supermarkt afrekent en de caissière (die een mondkapje draagt) stelt je een vraag die je niet kunt verstaan. Of je staat in de rij van de supermarkt en iemand met een mondkapje vraagt of hij erlangs mag. Mag je dan als doof persoon vragen of zij hun mondkapje voor jou willen afdoen, zodat je kunt liplezen?

Meisje in supermarkt met een mondkapje op

Uitzonderingen van mondkapjesplicht

Op de website van de Rijksoverheid worden uitzonderingen gemaakt voor mensen met een auditieve beperking of een andere medische achtergrond. Minister Hugo de Jonge zegt hierover: “Bij het opleggen van de mondkapjesplicht komt er een uitzondering voor degenen die om medische redenen geen mondkapje kunnen dragen. Maar ook mensen die spreken met of iemand assisteren die vanwege een auditieve beperking moet kunnen liplezen, of vanwege een verstandelijke of communicatieve beperking afhankelijk is van non-verbale visuele signalen, zouden eigenlijk daarvan uitgezonderd moeten zijn.”

Voor de mondkapjesplicht bestaat er dus een uitzondering voor mensen die afhankelijk zijn van non-verbale communicatie, zoals liplezen. Dat betekent dat je je mondkapje mag afdoen, zodat een dove of slechthorende persoon kan liplezen. Mocht een politieagent of een BOA ernaar vragen, dan kan je jouw beperking aantonen door middel van een hulpmiddel (zoals een hoortoestel of cochleair implantaat).

Creatieve alternatieven

zwart mondkapje met daarop de tekst: Ik hoor je niet

Verschillende stichtingen zoeken naar creatieve oplossingen voor dit probleem en adviseren bijvoorbeeld om op je mondkapje een logo dat duidt op doofheid of slechthorendheid te naaien. Mensen zien dan meteen dat je doof of slechthorend bent. Vaak zorgt dit ervoor dat er sneller positief en begripvol gereageerd wordt in supermarkten of andere winkels.

Er zijn ook mensen die een mondkapje hebben gecreëerd met een transparant venster, zodat het mondbeeld zichtbaar blijft voor het liplezen. Het is echt niet duidelijk of deze mondkapjes even betrouwbaar zijn als een normaal mondkapje.

hand met daarop een mondkapje met een transparant venster

Spatschermen

Ook bestaan er spatschermen. Spatschermen worden vooral gebruikt als extra veiligheid, bovenop een mondkapje, ze mogen eigenlijk niet als mondkapje gebruikt worden. In Gelderhorst, een verzorgingstehuis voor dove ouderen in Ede, mogen de verzorgenden hun mondkapje afdoen en enkel een spatscherm dragen als ze communiceren met de bewoners. Natuurlijk wel op 1,5 meter. Deze regel werd ingesteld omdat in de praktijk bleek dat de communicatie heel belangrijk is met de dove bewoners en verzorgenden daarom vaak hun mondkapje afdeden om begrepen te worden. Het spatscherm is dan een beter alternatief.

Ervaringen van dove en slechthorende mensen

In een Facebookgroep delen een aantal doven en slechthorenden hun ervaringen met de mondkapjesplicht en hoe het hen beperkt in de communicatie:

“Winkelen is geen feest meer met hoortoestellen. Regelmatig moet ik vragen of iemand even zijn mondkapje af wil zetten omdat ik het niet versta. Sinds ongeveer twee jaar draag ik hoortoestellen en heb ik geen zwaar gehoorverlies. Maar soms gaat het echt niet met spatscherm en mondkapje, waar ik van de spraak iets probeer te maken. Niemand bij de overheid en in winkels heeft hieraan gedacht.”

“Ik kom meestal bij dezelfde supermarkt en daar weten ze dat ik ze niet versta. Ik zeg bij de kassa altijd: ik wil pinnen, spaar geen zegeltjes en wil graag de kassabon. Klaar en geen discussie.”

“Helaas voel ik me geïsoleerd. Ondanks dat ik vriendelijk vraag of iemand het mondkapje even omlaag wil doen omdat dat ik doof ben, willen velen dat niet en sommigen doen zo gemeen en asociaal tegen mij met mondkapje op en ik word ook uitgelachen. Dan besef ik dat de komende maanden erg moeilijk worden. Het is zo vermoeiend dat je elke keer moet vragen of medewerkers hun mondkapje omlaag willen doen.”

Veel doven en slechthorenden hebben het erg moeilijk met de gevolgen van de mondkapjesplicht. Ze voelen zich bij in verschillende situaties niet op hun gemak en soms zelfs geïsoleerd.

vrouw op markt met mondkapje

Mijn eigen ervaring

Bij de supermarkt is het inderdaad lastig om met een medewerker of caissière te communiceren als ze hun mondkapje op hebben. In het begin van de corona-periode hadden sommige medewerkers bij de supermarkt transparante mondkapjes op, waardoor ik hun mondbeeld kon zien en ze makkelijker kon verstaan. Ook ben ik goed geholpen bij Pearle in mei, door een medewerker die speciaal voor mij als dove klant een spatscherm opdeed in plaats van een mondkapje. Het is fijn als winkelmedewerkers hun best doen om de dove en slechthorende klant hierin tegemoet te komen.

Helaas zijn sinds 1 december het plastic mondkapje en het spatscherm verboden. Daarom zeg ik tegenwoordig bij de supermarkt tijdens het afrekenen van mijn boodschappen direct dat ik geen spaarzegels wil, maar wel graag een bon. Dan is het meteen duidelijk voor de caissière.

Ik probeer me neer te leggen bij de corona-maatregelen en de mondkapjesplicht. Het is vervelend, maar ik kan er wel mee omgaan. Mocht het nodig zijn, dan kan ik altijd nog mijn mobiel gebruiken om te communiceren, door iets te typen. Ik ga nauwelijks met het OV en ik ga ook weinig naar de stad, dus in mijn geval is alleen de supermarkt soms ingewikkeld. Ik heb zelf niet echt het gevoel dat het mijn dagelijks leven belemmert. Tegelijkertijd heb ik begrip voor de doven en slechthorenden die dat anders ervaren.

Het positieve is dat het maar tijdelijke maatregelen zijn. Zolang wij ons houden aan de maatregelen en er gevaccineerd wordt, zullen wij het coronavirus uiteindelijk bestrijden en komt hopelijk het ‘normale leven’ terug. Een leven waarin mondkapjes in publieke ruimtes en het OV niet meer nodig zijn. Zodat je ook als auditief beperkte weer makkelijker kunt communiceren.

Tips om te communiceren met doven 

Wil je weten hoe je het beste kunt communiceren met de dove mens in deze tijden? Dovenschap, een belangenbehartiger voor doven en slechthorenden, maakte een flyer waarin ze een aantal praktische tips geven.

Hoe toegankelijk is de website van de gemeente Helmond

Door Auditieve Beperking, Doof, Onderzoek, Slechthorend Geen Reacties

Toegankelijkheid is belangrijk voor iedereen. Volgens de het ‘VN-verdrag handicap’ heeft iedereen het recht om zelfstandig deel te nemen aan de samenleving. Dat houdt in dat iedereen – ongeacht of je een beperking hebt of niet – recht heeft op onderwijs, werk en zelfstandig wonen. Voor mensen met een beperking kan dit betekenen dat zij ondersteund moeten worden om die toegankelijkheid mogelijk te maken.

De groep Nederlanders met een beperking, die nu ongeveer 4 miljoen mensen groot is, wordt naar verwachting de komende jaren alleen maar groter.

Profielfoto Claire

Claire Meijer

Claire is zelfstandig ondernemer en zet zich met haar bedrijf Klinktprima.nl in voor mensen met een auditieve beperking op de arbeidsmarkt. Ze is zelf doof en woont met haar man en haar zoontje in Helmond.

Doven en slechthorenden worden vaker vergeten

Voor blinden en slechtzienden is het vaak vanzelfsprekend om op websites gesproken taal, vergrote letters, of braille te kunnen gebruiken. Voor doven en slechthorenden zijn echter andere aanpassingen nodig. Zij worden vaker vergeten in het toegankelijk maken van informatiekanalen.

handen bij een screenreader

Logischerwijs is het ook voor doven en slechthorenden belangrijk dat zij zoveel mogelijk zelfstandig kunnen meedraaien in de maatschappij. Daar hebben we soms echter wel wat hulp bij nodig.

Online lopen doven en slechthorenden tegen uitdagingen aan. Veel grotere bedrijven vermelden op hun website bijvoorbeeld enkel een telefoonnummer, geen e-mailadres of de mogelijkheid om te chatten. Hoe stel je dan als doof persoon een vraag over bijvoorbeeld je bestelling?

 

Onderzoek naar de website van Gemeente Helmond

Om meer te leren over digitale toegankelijkheid ben ik gaan kijken naar de website van de gemeente waar ik woon; Helmond. Uit het toegankelijkheidsrapport dat zij eerder lieten uitvoeren, bleek dat de website van de gemeente al bezig is met de wettelijke toegankelijkheidscriteria. Denk daarbij bijvoorbeeld aan taalniveau, kleurgebruik en het bedienen van de site via het toetsenbord.

Homepage

De hoofdpagina van de gemeente Helmond ziet er goed uit met een helder overzicht van de belangrijkste onderdelen, zoals Corona, dienstverlening, belastingen, melding doen, of een klacht indienen. Je kunt ook makkelijk onderscheid maken in wie je bent (inwoner, ondernemer, bestuur of stad) en welke informatie relevant is voor jou.

 

Screenshot van de homepagina van de gemeete helmond
Screenshot van de homepage van de website van de gemeente Helmond

Online aanvraag doen

Online aanvragen voor onder andere een rijbewijs, trouwen of het doorgeven van een verhuizing, zijn eenvoudig te vinden en te bedienen.

Video’s

Er zijn informatievideo’s beschikbaar met ondertiteling voor doven en slechthorenden. Je moet wel zelf weten hoe je die ondertiteling aanzet, hij is niet automatisch zichtbaar.

Bediening met toetsenbord

Het navigeren door de website met de tab-toets werkt goed. Er is extra aandacht besteed aan gebruikers die enkel werken met een toetsenbord.

Contact opnemen

Er is geen e-mail of chat aanwezig. Er kan alleen contact opgenomen worden via een contactformulier, sociale media of door te bellen. Dat is niet zo handig voor dove mensen.

Accessibility volgens Google

Google heeft een tool, Google Lighthouse, waarmee je onder andere de toegankelijkheid van een website kunt testen door de URL in te voeren. Lighthouse  geeft de website van de gemeente Helmond een score van 90% op het gebied van toegankelijkheid. Petje af dus!

 

Google Lighthouse over de website van de gemeente Helmond

Social media

De sociale media van de gemeente Helmond verdienen zeker een pluim, want ze bevatten relevante en goed gemaakte berichten. Als ze video’s plaatsen, zijn deze altijd voorzien van ondertiteling.

 

Mijn conclusie

Op basis van bovenstaande punten kan ik concluderen dat de website van de gemeente Helmond voor mijn wensen prima werkt. Het enige wat ik mis is een chat- of e-mail-mogelijkheid. Er is wel een lijst met contactgegevens, maar die is wat uitgebreid en ingewikkeld.

Taalgebruik

Het taalgebruik op de website kan mijns inziens te ingewikkeld zijn voor laaggeletterde doven. Dit kan eenvoudig verbeterd worden door video’s van toelichting te voorzien, liefst met een gebarentolk. Video’s met ondertiteling zijn prima voor hoger opgeleide doven en slechthorenden, maar voor mensen met moeite met de Nederlandse taal (gebarentaalvaardigen) is het lastiger.

Ik ben blij dat de gemeente Helmond aandacht besteedt aan de toegankelijkheid van hun website voor iedereen. Daarmee is ze een zeer goed voorbeeld voor andere gemeenten.